आंतरवैयक्तिक थेरपी | Interpersonal Therapy |

 

आंतरवैयक्तिक थेरपी (Interpersonal Therapy – IPT)

आंतरवैयक्तिक थेरपी (IPT) ही एक संरचित, अल्पकालीन आणि पुराव्याधारित मानसोपचार पद्धत आहे. या थेरपीचे  मूलभूत गृहितक असासे आहे की व्यक्तीच्या मानसिक समस्या या केवळ तिच्या अंतर्गत व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्यांमुळे उद्भवत नाहीत, तर त्या प्रामुख्याने तिच्या सामाजिक नातेसंबंधांशी, संवाद पद्धतींशी आणि जीवनातील सामाजिक भूमिकेतील बदलांशी निगडित असतात. त्यामुळे IPT मध्ये व्यक्ती “कोण आहे?” यापेक्षा “ती इतरांशी कशी जोडली आहे?” या प्रश्नावर अधिक भर दिला जातो. विशेषतः अवसाद आणि इतर भावनिक विकारांमध्ये सामाजिक तणाव, एकाकीपणा, नातेसंबंधांतील संघर्ष किंवा जीवनातील अचानक बदल हे घटक कारणीभूत ठरतात, असे IPT मानते (Weissman et al., 2007).

डिजिटल डिटॉक्स | Digital Detox |

 

डिजिटल डिटॉक्स : स्क्रीनच्या पलीकडे माणूसपणाचा शोध

एकविसाव्या शतकाला डिजिटल युग असे संबोधले जाते. स्मार्टफोन, सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स, ऑनलाइन शिक्षण व्यवस्था, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल पेमेंट्स आणि कामासाठी वापरली जाणारी विविध अ‍ॅप्स यांमुळे मानवी जीवन अधिक वेगवान, सोयीस्कर आणि कार्यक्षम झाले आहे. माहितीचा सहज आणि तात्काळ प्रवेश, जागतिक पातळीवरील संवाद, तसेच ज्ञाननिर्मितीचे नवे मार्ग हे डिजिटल तंत्रज्ञानाचे महत्त्वाचे फायदे मानले जातात. तथापि, या तांत्रिक प्रगतीच्या जोडीला एक गंभीर आणि सूक्ष्म समस्या वाढताना दिसते, ती म्हणजे डिजिटल अतिवापर.

मानसशास्त्रीय संशोधनातून असे स्पष्ट होते की तंत्रज्ञानाचा वापर मर्यादेपलीकडे गेला की तो मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम करू शकतो. सतत स्क्रीनसमोर राहणे, वारंवार नोटिफिकेशन्स तपासणे, सोशल मीडियावरील सामाजिक तुलना आणि ऑनलाइन उपस्थिती टिकवण्याचा दबाव यामुळे व्यक्ती मानसिकदृष्ट्या थकलेली, अस्वस्थ आणि भावनिकदृष्ट्या असंतुलित होऊ शकते (Alter, 2017). या पार्श्वभूमीवर, तंत्रज्ञानाच्या अतिवापराला आळा घालण्यासाठी आणि माणसाला पुन्हा स्वतःशी, इतरांशी आणि वर्तमान क्षणाशी जोडण्यासाठी जी संकल्पना पुढे आली, ती म्हणजे डिजिटल डिटॉक्स (Digital Detox).

डिजिटल सजगता | Digital Mindfulness |

 

डिजिटल सजगता (Digital Mindfulness): तंत्रज्ञानाच्या युगातील मानसिक समतोल

आजचे सामाजिक-मानसिक वास्तव हे पूर्णतः डिजिटल तंत्रज्ञानाने व्यापलेले आहे. स्मार्टफोन, सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, ऑनलाइन मीटिंग्स आणि 24x7 उपलब्धतेच्या अपेक्षांमुळे मानवी जीवन अधिक वेगवान, सोयीस्कर आणि माहितीसमृद्ध झाले आहे. तथापि, मानसशास्त्रीय संशोधन स्पष्टपणे दर्शवते की या डिजिटल सुलभतेची एक गंभीर किंमत मानसिक आरोग्याला मोजावी लागत आहे. लक्ष विचलन, मानसिक थकवा, चिंता, नैराश्य, अवसाद, झोपेचे विकार आणि सामाजिक ताण-तणाव हे डिजिटल अतिरेकाचे ठळक परिणाम म्हणून पुढे येत आहेत (Rosen, Lim, Smith, 2011).

याच पार्श्वभूमीवर डिजिटल सजगता ही संकल्पना केवळ उपयुक्त नाही, तर अत्यावश्यक ठरते. डिजिटल सजगता म्हणजे तंत्रज्ञानाचा त्याग करणे नव्हे, तर तंत्रज्ञानाचा सजग, जाणीवपूर्वक, मर्यादित आणि उद्देशपूर्ण वापर करणे होय. यामध्ये व्यक्ती तंत्रज्ञानाच्या स्वयंचलित सवयींना बळी न पडता, स्वतःच्या मानसिक अवस्थेची, गरजांची आणि परिणामांची सतत जाणीव ठेवते. अशा प्रकारे, माणूस तंत्रज्ञानाचा गुलाम न होता, त्याचा सजग वापरकर्ता बनतो.

मुबलकता शाप की वरदान | Abundance |

 

Abundance: How We Build a Better Future

एकविसाव्या शतकातील मानवजातीचे वास्तव हे वरवर पाहता प्रगतीचे प्रतीक वाटते. तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैववैद्यकीय संशोधन, डिजिटल दळणवळण, आणि औद्योगिक उत्पादनक्षमता यामध्ये मानवाने अभूतपूर्व झेप घेतलेली आहे. माहितीचा वेग, ज्ञाननिर्मितीची क्षमता आणि भौतिक संसाधनांची उपलब्धता या सर्व बाबींमध्ये आजचा समाज इतिहासातील कोणत्याही कालखंडापेक्षा अधिक “समृद्ध” आहे. तथापि, या प्रगतीच्या पाठीमागे एक गंभीर विरोधाभास दडलेला आहे. घरे परवडेनाशी झाली आहेत, आरोग्यसेवेचा खर्च सामान्य माणसाच्या आवाक्याबाहेर जात आहे, शिक्षणातील दर्जा आणि संधी यामध्ये तीव्र असमानता वाढत आहे, हवामान बदल मानवी अस्तित्वालाच आव्हान देत आहे, आणि पायाभूत सुविधा सतत अपुऱ्या ठरत आहेत.

याच विसंगतीकडे नेमके लक्ष वेधणारे पुस्तक म्हणजे Abundance: How We Build a Better Future, ज्याचे लेखक Ezra Klein आणि Derek Thompson आहेत. हे पुस्तक असा मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते की, आपल्याकडे तंत्रज्ञान, ज्ञान, भांडवल आणि मानवी कौशल्य असूनही आपण सर्वसामान्य लोकांसाठी पुरेशा आणि गुणवत्तापूर्ण सुविधा का निर्माण करू शकत नाही? लेखकांच्या मते हा प्रश्न केवळ अर्थशास्त्रीय नसून तो राजकीय, प्रशासकीय, सामाजिक आणि मानसशास्त्रीय स्वरूपाचा आहे (Klein & Thompson, 2024).

डिजिटल मानसिक आरोग्य | Digital Mental Health |

 

डिजिटल मानसिक आरोग्य (Digital Mental Health)

आजच्या डिजिटल युगात मानवी जीवनाचा प्रत्येक पैलू तंत्रज्ञानाशी जवळून जोडला जात आहे. शिक्षण, कामकाज, सामाजिक नाती, मनोरंजन आणि आरोग्य हे सगळं काही हळूहळू ऑनलाईन किंवा डिजिटल माध्यमातून चालू आहे. या व्यापक परिवर्तनाच्या पार्श्वभूमीवर डिजिटल मानसिक आरोग्य ही संकल्पना झपाट्याने विकसित होत आहे. पारंपरिक उपचार आणि मानसिक स्वास्थ्य सेवा यांच्याशी तुलना करता, डिजिटल मानसिक आरोग्य सेवा मानसिक आरोग्य सेवांपर्यंत पोहोच वाढवण्यास, उपचार अधिक सुलभ करण्यास, खर्च कमी करण्यास आणि व्यक्तीला स्वतःच्या मानसिक अवस्थेबद्दल अधिक सजग व सक्रिय बनविण्यास मोठा हातभार लावत आहे (Andersson & Titov, 2014; Patel et al., 2018). ही क्षमता या क्षेत्राला एक नवा आयाम देत आहे जे भविष्याच्या आरोग्य व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू बनण्याची शक्यता दर्शविते (WHO, 2022).

सहजप्रवृत्ती सिद्धांत | Instinct Theory |

 

सहजप्रवृत्ती सिद्धांत (Instinct Theory)

मानवी व प्राण्यांच्या वर्तनामागील मूळ प्रेरणा काय असतात, हा प्रश्न मानसशास्त्राच्या इतिहासात प्रारंभापासूनच केंद्रस्थानी राहिला आहे. एखादी व्यक्ती विशिष्ट परिस्थितीत विशिष्ट प्रकारेच का वागते, काही प्रतिक्रिया इतक्या त्वरित आणि स्वयंचलित का असतात, तसेच त्या प्रतिक्रिया शिकविल्याशिवायही सर्व मानवांमध्ये (आणि अनेक प्राण्यांमध्ये) समान का आढळतात. या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न म्हणजे सहजप्रवृत्ती सिद्धांत होय. मानसशास्त्राच्या आरंभीच्या काळात मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण देताना जैविक घटकांना अत्यंत महत्त्व दिले गेले. त्याच पार्श्वभूमीवर सहजप्रवृत्ती सिद्धांत विकसित झाला.

या सिद्धांतानुसार, मानवी वर्तन केवळ शिक्षण, संस्कार किंवा सामाजिक अनुभवांचे फलित नसून, त्यामागे जन्मतःच अस्तित्वात असलेल्या जैविक प्रेरणा कार्यरत असतात. काही वर्तन आपण निरीक्षण, अनुकरण व अनुभवातून शिकतो, हे खरे असले तरी काही वर्तन असे असते की ते कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाशिवाय, नैसर्गिकरीत्या आणि जवळजवळ सर्व मानवांमध्ये समान पद्धतीने प्रकट होते. उदाहरणार्थ, अचानक धोक्याची जाणीव होताच शरीरात निर्माण होणारी भीती आणि त्यानंतर होणारी पळून जाण्याची किंवा बचावाची प्रतिक्रिया ही कोणत्याही प्रशिक्षणाशिवाय दिसून येते. अशा प्रकारच्या वर्तनांचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी सहजप्रवृत्ती सिद्धांत मांडण्यात आला.

सामाजिकदृष्ट्या संलग्न | Socially Connected |

 

सामाजिकदृष्ट्या संलग्न (Socially Connected)

मानव हा केवळ जैविक अस्तित्व नसून तो मूलतः सामाजिक प्राणी आहे, ही संकल्पना अरिस्टॉटलपासून आधुनिक समाजमानसशास्त्रापर्यंत सातत्याने अधोरेखित करण्यात आली आहे. व्यक्तीचे मानसिक आरोग्य, भावनिक स्थैर्य, सामाजिक ओळख, स्व-आदर तसेच जीवनातील अर्थपूर्णतेची जाणीव या सर्व घटकांचा थेट आणि खोल संबंध तो कितपत सामाजिकदृष्ट्या संलग्न आहे याच्याशी असतो. आधुनिक मानसशास्त्र असे स्पष्टपणे सांगते की सामाजिक नातेसंबंध ही मानवी गरज असून, त्यांचा अभाव म्हणजे केवळ सामाजिक समस्या नसून तो गंभीर मानसिक आरोग्याचा मुद्दा ठरतो (Baumeister & Leary, 1995).

“Socially Connected” ही संकल्पना केवळ लोकांमध्ये वावरणे, गर्दीत राहणे किंवा संवाद साधणे इतकी मर्यादित नाही. अनेक वेळा व्यक्ती शारीरिकदृष्ट्या लोकांमध्ये असते, परंतु भावनिकदृष्ट्या ती एकाकी असते. त्यामुळे सामाजिक संलग्नता म्हणजे भावनिक जिव्हाळा, आपलेपणाची भावना, परस्पर विश्वास, सामाजिक सहभाग आणि स्वीकार यांचा एकात्म अनुभव होय. या संकल्पनेत केवळ संबंधांची संख्या महत्त्वाची नसून, त्या संबंधांचा दर्जा अधिक निर्णायक ठरतो (Holt-Lunstad et al., 2010).