मिहाय चिकसेंटमिहायी (Mihaly Csikszentmihalyi): संघर्षातून घडलेले व्यक्तिमत्त्व

 

मिहाय चिकसेंटमिहायी (Mihaly Csikszentmihalyi): संघर्षातून घडलेले व्यक्तिमत्त्व

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार )

मिहाय चिकसेंटमिहायी हे सकारात्मक मानसशास्त्राच्या क्षेत्रातील एक अत्यंत प्रभावशाली आणि दूरदृष्टी असलेले मानसशास्त्रज्ञ मानले जातात. मानवी आनंद, समाधान आणि अर्थपूर्ण जीवन यांचा त्यांनी केलेला अभ्यास आधुनिक मानसशास्त्रात एक महत्त्वाचे वळण ठरले. त्यांच्या मते, आनंद हा केवळ बाह्य परिस्थितींवर अवलंबून नसून, तो व्यक्तीच्या अनुभवांच्या गुणवत्तेत आणि त्या अनुभवांमध्ये मिळणाऱ्या अंतर्गत समाधानात दडलेला असतो. त्यांनी मांडलेली “Flow” ही संकल्पना या दृष्टिकोनाचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. “Flow” म्हणजे अशी मानसिक अवस्था जिथे व्यक्ती पूर्णपणे एखाद्या क्रियेत तल्लीन होते, आणि त्या प्रक्रियेतच आनंद अनुभवते. ही संकल्पना आज शिक्षण, क्रीडा, व्यवसाय, कला आणि वैयक्तिक विकास या सर्व क्षेत्रांमध्ये प्रेरणादायी मार्गदर्शक तत्त्व म्हणून स्वीकारली जाते (Nakamura & Csikszentmihalyi, 2002). त्यांच्या जीवनप्रवासात संघर्ष, जिज्ञासा आणि मानवी आनंदाच्या गूढतेचा शोध घेण्याची तीव्र प्रेरणा यांचा अद्भुत संगम दिसून येतो.

मेरील मूलतत्त्वे (Merrill’s Principles of Instruction)

 

मेरील मूलतत्त्वे (Merrill’s Principles of Instruction)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मेरील मूलतत्त्वे ही अध्यापन व अनुदेशन प्रणाली क्षेत्रातील अत्यंत प्रभावी आणि संशोधनाधारित चौकट मानली जाते. ही संकल्पना M. David Merrill यांनी मांडली असून त्यांनी 2002 मध्ये प्रकाशित केलेल्या First Principles of Instruction या संशोधनाधारित लेखामध्ये विविध अध्यापन सिद्धांतांचे तुलनात्मक विश्लेषण करून पाच सार्वत्रिक तत्त्वे प्रस्तावित केली (Merrill, 2002). मेरील यांच्या मते, प्रभावी शिक्षण केवळ माहिती देण्यावर आधारित नसून, शिकणाऱ्यांना त्या ज्ञानाचा प्रत्यक्ष जीवनात उपयोग करता येईल अशा पद्धतीने रचलेले असावे. त्यामुळे त्यांच्या तत्त्वांमध्ये ज्ञानाची निर्मिती, कौशल्यांचा विकास आणि व्यवहारातील उपयोग यांना केंद्रस्थानी मानलेले आहे (Merrill, 2002; Reigeluth, 2013).

मेरील मूलतत्त्वांची पार्श्वभूमी समजून घेताना पारंपरिक अध्यापन पद्धतींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. पारंपरिक शिक्षण प्रणालीत शिक्षक हा ज्ञानाचा प्रमुख स्रोत मानला जातो आणि विद्यार्थी हा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता असतो. या पद्धतीत व्याख्यान, पाठांतर आणि परीक्षाभिमुख शिक्षणावर अधिक भर दिला जातो. मात्र, संशोधनातून असे दिसून आले आहे की अशा प्रकारचे शिक्षण दीर्घकालीन स्मरण आणि व्यवहारातील उपयोग यासाठी कमी परिणामकारक ठरते (Bransford, Brown, & Cocking, 2000). याच्या उलट, मेरील यांनी मांडलेली संकल्पना विद्यार्थी-केंद्रित असून ती ज्ञानरचनावादी दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहे. या दृष्टिकोनानुसार विद्यार्थी स्वतःच्या अनुभवांमधून आणि पूर्वज्ञानाच्या आधारे नवीन ज्ञानाची निर्मिती करतो (Jonassen, 1999).

Waking Up: अध्यात्म, चेतना आणि तर्कशुद्ध स्वतःचा शोध

 

Waking Up: अध्यात्म, चेतना आणि तर्कशुद्ध स्वतःचा शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक जागतिक संदर्भात ‘अध्यात्म’ ही संकल्पना बहुधा धर्म, देव, श्रद्धा, कर्मकांड आणि सांस्कृतिक परंपरांशी घट्टपणे जोडलेली दिसते. विशेषतः भारतीय आणि पाश्चात्त्य समाजातही अध्यात्माचा अनुभव धार्मिक चौकटीतूनच घ्यावा लागतो, अशी एक प्रस्थापित समजूत आहे. परंतु Sam Harris यांनी त्यांच्या Waking Up: A Guide to Spirituality Without Religion या पुस्तकातून या पारंपरिक चौकटीला आव्हान दिले आहे. Harris यांचा मूलभूत दावा असा आहे की अध्यात्माचा अनुभव हा धर्मनिरपेक्ष, वैज्ञानिक आणि अनुभवाधिष्ठित पद्धतीने घेता येऊ शकतो, आणि त्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट धार्मिक श्रद्धेची आवश्यकता नाही (Harris, 2014).

या पुस्तकात Harris यांनी अध्यात्माला “अंधश्रद्धा किंवा अलौकिकतेचा विषय” म्हणून न पाहता, मानवी चेतना (consciousness) आणि अनुभवांच्या सखोल अभ्यासाचा भाग म्हणून मांडले आहे. त्यांच्या मते, प्रत्येक मनुष्याला आपल्या अनुभवांच्या स्वरूपाचा शोध घेण्याची क्षमता आहे ज्यामध्ये विचार, भावना, संवेदना आणि ‘स्व’ यांची जाणीव यांचा समावेश होतो. ही भूमिका मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्सच्या आधुनिक संशोधनाशी सुसंगत आहे, जिथे ‘subjective experience’ (अंतर्गत अनुभव) हा अभ्यासाचा महत्त्वाचा विषय बनला आहे (Metzinger, 2009; Chalmers, 1996).

मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman): सकारात्मक मानसशास्त्राचा जनक

 

मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman): सकारात्मक मानसशास्त्राचा जनक

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मार्टिन सेलिगमन हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक अत्यंत प्रभावी आणि परिवर्तनशील व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. त्यांनी मानसशास्त्राच्या पारंपरिक चौकटीला नव्या दिशेने वळवले आणि या क्षेत्राला केवळ मानसिक आजार, विकृती आणि नैराश्य यांच्या अभ्यासापुरते मर्यादित ठेवण्याऐवजी मानवी आनंद (happiness), जीवन-कल्याण (well-being) आणि उत्कर्ष (flourishing) यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याची दिशा दिली. 20व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 21व्या शतकाच्या प्रारंभी त्यांनी सुरू केलेल्या सकारात्मक मानसशास्त्र (Positive Psychology) या चळवळीने मानसशास्त्रात एक प्रकारची “वैचारिक क्रांती” घडवून आणली. त्यांच्या कार्यातून हे स्पष्ट होते की मानसशास्त्राचे उद्दिष्ट केवळ “दुखः कमी करणे” नसून “जीवन अधिक समृद्ध आणि अर्थपूर्ण बनवणे” हे देखील असले पाहिजे (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). त्यांच्या जीवनप्रवासातून आपण अपयशाचा सकारात्मक अर्थ लावण्याची, आशावाद (optimism) विकसित करण्याची आणि स्वतःच्या विचारसरणीत बदल करून जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवण्याची प्रेरणा घेऊ शकतो.

लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg): नैतिक विकासाचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg): नैतिक विकासाचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी समाजाच्या इतिहासात “योग्य काय आणि अयोग्य काय?” हा प्रश्न अत्यंत मूलभूत आणि प्राचीन मानला जातो. धर्म, तत्त्वज्ञान, सामाजिक परंपरा आणि कायदेव्यवस्था या सर्वांनी या प्रश्नाचे विविध प्रकारे उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला आहे. प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानात धर्म, ग्रीक तत्त्वज्ञानात virtue ethics, तर आधुनिक काळात मानवी हक्क आणि न्याय या संकल्पनांद्वारे नैतिकतेचे स्पष्टीकरण केले गेले आहे. तथापि, नैतिकतेचा विकास मानवी मानसशास्त्रीय प्रक्रियेशी कसा जोडलेला आहे, हा प्रश्न वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून तपासण्याचा प्रयत्न विसाव्या शतकात विशेषतः वैकासिक मानसशास्त्रात झाला.

या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांमध्ये लॉरेन्स कोहलबर्ग यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. कोहलबर्ग यांनी मानवी नैतिकतेचा विकास हा जैविक किंवा धार्मिक आदेशांवर आधारित नसून मानवी बोधात्मक विकासाशी संबंधित एक श्रेणीबद्ध अवस्थांची प्रक्रिया आहे, असे प्रतिपादन केले. त्यांनी मांडलेली नैतिक विकासाची अवस्था ही संकल्पना (Stages of Moral Development) आजही मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, समाजशास्त्र, नैतिक तत्त्वज्ञान आणि गुन्हेगारी अभ्यास या क्षेत्रांमध्ये अत्यंत प्रभावी मानली जाते.

कोहलबर्ग यांच्या जीवनाकडे पाहिले असता असे दिसते की त्यांच्या वैयक्तिक अनुभवांनी, सामाजिक प्रश्नांबद्दल असलेल्या संवेदनशीलतेने आणि न्यायाच्या शोधाने त्यांच्या संशोधनाला दिशा दिली. त्यामुळे त्यांचे जीवन केवळ एका संशोधकाची कथा नसून न्याय, नैतिकता आणि मानवी विकास यांचा शोध घेणाऱ्या विचारवंताची प्रेरणादायी यात्रा आहे.

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

 

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसोपचाराच्या क्षेत्रात विचार, भावना आणि वर्तन यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. व्यक्तीच्या जीवनातील ताण, चिंता, नैराश्य किंवा असंतोष हे केवळ बाह्य परिस्थितींमुळे निर्माण होत नाहीत, तर त्या परिस्थितींचा आपण कसा अर्थ लावतो यावरही ते अवलंबून असतात. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रात हा दृष्टिकोन अत्यंत प्रभावी मानला जातो.

या विचारधारेचा शास्त्रीय पाया Albert Ellis यांनी 1950 च्या दशकात मांडला. त्यांनी पारंपरिक मनोविश्लेषण पद्धतीवर टीका करत एक अधिक सक्रिय, तर्कशुद्ध आणि व्यावहारिक उपचारपद्धती विकसित केली ती म्हणजे Rational Emotive Behavior Therapy (REBT). Ellis यांच्या मते, “मानसिक त्रास हा घटनांमुळे नव्हे, तर त्या घटनांबद्दल असलेल्या अविवेकी (irrational) विश्वासांमुळे निर्माण होतो.” हा दृष्टिकोन मानसोपचाराच्या क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरला (Ellis, 1962).

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारतीय लोकशाही ही केवळ निवडणुका, सत्तांतर किंवा संसदीय प्रक्रिया यांपुरती मर्यादित नाही; ती एका गहन नैतिक आणि तात्त्विक पायावर उभी आहे. या पायाला “संवैधानिक नैतिकता” असे म्हणतात. राज्यघटना ही केवळ कायदेशीर दस्तऐवज नसून ती एक मूल्यनिष्ठ, परिवर्तनवादी आणि मानवकेंद्रित करार आहे. तिच्या प्रस्तावनेत नमूद केलेले न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हे केवळ घोषवाक्ये नसून भारतीय समाजव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेचे दिशादर्शक तत्त्व आहेत. या मूल्यांप्रती निष्ठा आणि त्यांचे व्यवहारात पालन करणे म्हणजेच संवैधानिक नैतिकता होय.

आधुनिक काळात सोशल मीडियावरील द्वेषपूर्ण भाष्य, धार्मिक ध्रुवीकरण, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणि संस्थात्मक स्वायत्ततेवरील प्रश्न या पार्श्वभूमीवर संवैधानिक नैतिकतेचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. लोकशाही टिकवायची असेल, तर संविधानातील मूल्ये व्यवहारात उतरवावी लागतील.