डिजिटल सजगता | Digital Mindfulness |

 

डिजिटल सजगता (Digital Mindfulness): तंत्रज्ञानाच्या युगातील मानसिक समतोल

आजचे सामाजिक-मानसिक वास्तव हे पूर्णतः डिजिटल तंत्रज्ञानाने व्यापलेले आहे. स्मार्टफोन, सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), सतत येणाऱ्या नोटिफिकेशन्स, ऑनलाइन मीटिंग्स आणि 24x7 उपलब्धतेच्या अपेक्षांमुळे मानवी जीवन अधिक वेगवान, सोयीस्कर आणि माहितीसमृद्ध झाले आहे. तथापि, मानसशास्त्रीय संशोधन स्पष्टपणे दर्शवते की या डिजिटल सुलभतेची एक गंभीर किंमत मानसिक आरोग्याला मोजावी लागत आहे. लक्ष विचलन, मानसिक थकवा, चिंता, नैराश्य, अवसाद, झोपेचे विकार आणि सामाजिक ताण-तणाव हे डिजिटल अतिरेकाचे ठळक परिणाम म्हणून पुढे येत आहेत (Rosen, Lim, Smith, 2011).

याच पार्श्वभूमीवर डिजिटल सजगता ही संकल्पना केवळ उपयुक्त नाही, तर अत्यावश्यक ठरते. डिजिटल सजगता म्हणजे तंत्रज्ञानाचा त्याग करणे नव्हे, तर तंत्रज्ञानाचा सजग, जाणीवपूर्वक, मर्यादित आणि उद्देशपूर्ण वापर करणे होय. यामध्ये व्यक्ती तंत्रज्ञानाच्या स्वयंचलित सवयींना बळी न पडता, स्वतःच्या मानसिक अवस्थेची, गरजांची आणि परिणामांची सतत जाणीव ठेवते. अशा प्रकारे, माणूस तंत्रज्ञानाचा गुलाम न होता, त्याचा सजग वापरकर्ता बनतो.

मुबलकता शाप की वरदान | Abundance |

 

Abundance: How We Build a Better Future

एकविसाव्या शतकातील मानवजातीचे वास्तव हे वरवर पाहता प्रगतीचे प्रतीक वाटते. तंत्रज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैववैद्यकीय संशोधन, डिजिटल दळणवळण, आणि औद्योगिक उत्पादनक्षमता यामध्ये मानवाने अभूतपूर्व झेप घेतलेली आहे. माहितीचा वेग, ज्ञाननिर्मितीची क्षमता आणि भौतिक संसाधनांची उपलब्धता या सर्व बाबींमध्ये आजचा समाज इतिहासातील कोणत्याही कालखंडापेक्षा अधिक “समृद्ध” आहे. तथापि, या प्रगतीच्या पाठीमागे एक गंभीर विरोधाभास दडलेला आहे. घरे परवडेनाशी झाली आहेत, आरोग्यसेवेचा खर्च सामान्य माणसाच्या आवाक्याबाहेर जात आहे, शिक्षणातील दर्जा आणि संधी यामध्ये तीव्र असमानता वाढत आहे, हवामान बदल मानवी अस्तित्वालाच आव्हान देत आहे, आणि पायाभूत सुविधा सतत अपुऱ्या ठरत आहेत.

याच विसंगतीकडे नेमके लक्ष वेधणारे पुस्तक म्हणजे Abundance: How We Build a Better Future, ज्याचे लेखक Ezra Klein आणि Derek Thompson आहेत. हे पुस्तक असा मूलभूत प्रश्न उपस्थित करते की, आपल्याकडे तंत्रज्ञान, ज्ञान, भांडवल आणि मानवी कौशल्य असूनही आपण सर्वसामान्य लोकांसाठी पुरेशा आणि गुणवत्तापूर्ण सुविधा का निर्माण करू शकत नाही? लेखकांच्या मते हा प्रश्न केवळ अर्थशास्त्रीय नसून तो राजकीय, प्रशासकीय, सामाजिक आणि मानसशास्त्रीय स्वरूपाचा आहे (Klein & Thompson, 2024).

डिजिटल मानसिक आरोग्य | Digital Mental Health |

 

डिजिटल मानसिक आरोग्य (Digital Mental Health)

आजच्या डिजिटल युगात मानवी जीवनाचा प्रत्येक पैलू तंत्रज्ञानाशी जवळून जोडला जात आहे. शिक्षण, कामकाज, सामाजिक नाती, मनोरंजन आणि आरोग्य हे सगळं काही हळूहळू ऑनलाईन किंवा डिजिटल माध्यमातून चालू आहे. या व्यापक परिवर्तनाच्या पार्श्वभूमीवर डिजिटल मानसिक आरोग्य ही संकल्पना झपाट्याने विकसित होत आहे. पारंपरिक उपचार आणि मानसिक स्वास्थ्य सेवा यांच्याशी तुलना करता, डिजिटल मानसिक आरोग्य सेवा मानसिक आरोग्य सेवांपर्यंत पोहोच वाढवण्यास, उपचार अधिक सुलभ करण्यास, खर्च कमी करण्यास आणि व्यक्तीला स्वतःच्या मानसिक अवस्थेबद्दल अधिक सजग व सक्रिय बनविण्यास मोठा हातभार लावत आहे (Andersson & Titov, 2014; Patel et al., 2018). ही क्षमता या क्षेत्राला एक नवा आयाम देत आहे जे भविष्याच्या आरोग्य व्यवस्थेचा केंद्रबिंदू बनण्याची शक्यता दर्शविते (WHO, 2022).

सहजप्रवृत्ती सिद्धांत | Instinct Theory |

 

सहजप्रवृत्ती सिद्धांत (Instinct Theory)

मानवी व प्राण्यांच्या वर्तनामागील मूळ प्रेरणा काय असतात, हा प्रश्न मानसशास्त्राच्या इतिहासात प्रारंभापासूनच केंद्रस्थानी राहिला आहे. एखादी व्यक्ती विशिष्ट परिस्थितीत विशिष्ट प्रकारेच का वागते, काही प्रतिक्रिया इतक्या त्वरित आणि स्वयंचलित का असतात, तसेच त्या प्रतिक्रिया शिकविल्याशिवायही सर्व मानवांमध्ये (आणि अनेक प्राण्यांमध्ये) समान का आढळतात. या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न म्हणजे सहजप्रवृत्ती सिद्धांत होय. मानसशास्त्राच्या आरंभीच्या काळात मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण देताना जैविक घटकांना अत्यंत महत्त्व दिले गेले. त्याच पार्श्वभूमीवर सहजप्रवृत्ती सिद्धांत विकसित झाला.

या सिद्धांतानुसार, मानवी वर्तन केवळ शिक्षण, संस्कार किंवा सामाजिक अनुभवांचे फलित नसून, त्यामागे जन्मतःच अस्तित्वात असलेल्या जैविक प्रेरणा कार्यरत असतात. काही वर्तन आपण निरीक्षण, अनुकरण व अनुभवातून शिकतो, हे खरे असले तरी काही वर्तन असे असते की ते कोणत्याही औपचारिक शिक्षणाशिवाय, नैसर्गिकरीत्या आणि जवळजवळ सर्व मानवांमध्ये समान पद्धतीने प्रकट होते. उदाहरणार्थ, अचानक धोक्याची जाणीव होताच शरीरात निर्माण होणारी भीती आणि त्यानंतर होणारी पळून जाण्याची किंवा बचावाची प्रतिक्रिया ही कोणत्याही प्रशिक्षणाशिवाय दिसून येते. अशा प्रकारच्या वर्तनांचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी सहजप्रवृत्ती सिद्धांत मांडण्यात आला.

सामाजिकदृष्ट्या संलग्न | Socially Connected |

 

सामाजिकदृष्ट्या संलग्न (Socially Connected)

मानव हा केवळ जैविक अस्तित्व नसून तो मूलतः सामाजिक प्राणी आहे, ही संकल्पना अरिस्टॉटलपासून आधुनिक समाजमानसशास्त्रापर्यंत सातत्याने अधोरेखित करण्यात आली आहे. व्यक्तीचे मानसिक आरोग्य, भावनिक स्थैर्य, सामाजिक ओळख, स्व-आदर तसेच जीवनातील अर्थपूर्णतेची जाणीव या सर्व घटकांचा थेट आणि खोल संबंध तो कितपत सामाजिकदृष्ट्या संलग्न आहे याच्याशी असतो. आधुनिक मानसशास्त्र असे स्पष्टपणे सांगते की सामाजिक नातेसंबंध ही मानवी गरज असून, त्यांचा अभाव म्हणजे केवळ सामाजिक समस्या नसून तो गंभीर मानसिक आरोग्याचा मुद्दा ठरतो (Baumeister & Leary, 1995).

“Socially Connected” ही संकल्पना केवळ लोकांमध्ये वावरणे, गर्दीत राहणे किंवा संवाद साधणे इतकी मर्यादित नाही. अनेक वेळा व्यक्ती शारीरिकदृष्ट्या लोकांमध्ये असते, परंतु भावनिकदृष्ट्या ती एकाकी असते. त्यामुळे सामाजिक संलग्नता म्हणजे भावनिक जिव्हाळा, आपलेपणाची भावना, परस्पर विश्वास, सामाजिक सहभाग आणि स्वीकार यांचा एकात्म अनुभव होय. या संकल्पनेत केवळ संबंधांची संख्या महत्त्वाची नसून, त्या संबंधांचा दर्जा अधिक निर्णायक ठरतो (Holt-Lunstad et al., 2010).

संभाव्यतेची तत्त्वे आणि प्रसामान्य संभाव्य वक्र | Probability and Normal Probability Curve |

 

संभाव्यतेची तत्त्वे आणि प्रसामान्य संभाव्य वक्र

संख्याशास्त्राचे अध्ययन करताना संभाव्यता (Probability) ही सर्वात महत्त्वाची आणि आधारभूत संकल्पना आहे. कारण कोणत्याही घटना, मापन किंवा संशोधनातून मिळालेल्या निष्कर्षांचा अर्थ लावण्यासाठी त्या घटनांच्या घडण्याची शक्यता किती आहे हे जाणून घेणे अत्यावश्यक असते. याच संभाव्यतेच्या तत्त्वांचा उपयोग करून प्रसामान्य संभाव्य वक्र (NPC) ही अत्यंत महत्त्वाची सांख्यिकीय संकल्पना उभी राहते. NPC हे असे वितरण आहे जे दर्शविते की गटातील बहुतेक मूल्ये सरासरीच्या आसपास केंद्रित असतात आणि टोकाकडे जाईल तसा त्यांच्या घडण्याचा दर कमी होत जातो. परिणामी वक्र घंटाकृती आणि सममित दिसतो.

संभाव्यतेची तत्त्वे (Probability Principles)

प्रसामान्य संभाव्य वक्र (Normal Probability Curve - NPC) समजून घेण्यासाठी सर्वात सोपा दृष्टिकोन म्हणजे संभाव्यतेच्या प्राथमिक सिद्धांतांचा विचार करणे होय. सांख्यिकीमध्ये “संभाव्यता” या संज्ञेचा अर्थ असा घेतला जातो की एखादी घटना तिच्याच प्रकारातील अनेक घटनांपैकी किती वेळा घडण्याची अपेक्षा आहे. ही अपेक्षित वारंवारता (expected frequency) कधी घटना घडण्याचे नियम आपणास माहीत असल्यामुळे ठरते. उदा., पासा टाकणे किंवा नाणे उडवणे तर कधी मानसिक किंवा सामाजिक मापनामध्ये मिळालेल्या अनुभवाधिष्ठित (empirical) माहितीवर आधारित असते.

आयडिओमोटर परिणाम | Ideomotor Effect |

 

आयडिओमोटर परिणाम (Ideomotor Effect)

मानवी वर्तनातील अबोध प्रक्रियांचे स्पष्टीकरण देणाऱ्या सर्वात मनोरंजक आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेल्या मानसशास्त्रीय घटनांपैकी एक म्हणजे आयडिओमोटर परिणाम. दैनंदिन जीवनात आणि लोकप्रिय संस्कृतीत याचे निरीक्षण विशेषतः ऑयजा बोर्ड (Ouija Board), डोजिंग रॉड्स, कॉइन मूव्हमेंट गेम्स, किंवा ऑटोमॅटिक रायटिंग सारख्या उपक्रमांमध्ये केले जाते. अशा प्रसंगी सहभागींच्या हाताखालील वस्तू आपोआप हालल्यासारख्या दिसतात, आणि सहभागी प्रामाणिकपणे सांगतात की त्यांनी वस्तूला जाणीवपूर्वक स्पर्श केलेला नाही किंवा हालवलेले नाही. परंतु मेंदू आधारित संशोधन दर्शवते की ही हालचाल कोणत्याही अलौकिक शक्तीमुळे होत नसून मानवी अबोध मनातील सूक्ष्म स्नायू हालचालींमुळे होते (Wegner, 2002). विचार, अपेक्षा किंवा कल्पना हे मेंदूमध्ये कायिक प्रक्रियांना अशा प्रकारे सक्रिय करतात की व्यक्ती स्वतःहून सूक्ष्म हालचाली करण्यास प्रवृत्त होते, पण त्या इतक्या सूक्ष्म असतात की त्यांची जाणीव व्यक्तीला होत नाही. त्यामुळे या प्रक्रियेला “अबोध मन-प्रेरित हालचाल” असेही संबोधले जाते (Haggard, 2008).