एडवर्ड थॉर्नडाइक (E.
L. Thorndike): प्रयत्न,
प्रयोग आणि परिणाम
मानसशास्त्राच्या
इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ सिद्धांत मांडले नाहीत, तर संशोधनाची दिशा आणि पद्धतशीरपणा दोन्ही बदलून टाकली. एडवर्ड थॉर्नडाइक
हे त्यांपैकी एक अग्रगण्य नाव आहे. 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या
शतकाच्या प्रारंभी मानसशास्त्र हे तत्त्वज्ञानाच्या छायेतून बाहेर पडून स्वतंत्र,
प्रायोगिक शास्त्र म्हणून उभे राहत होते. या संक्रमणकाळात थॉर्नडाइक
यांनी अध्ययन प्रक्रियेचा अभ्यास प्रयोगात्मक पद्धतीने करून मानसशास्त्राला
अनुभवाधिष्ठित पाया दिला. “Trial and Error” किंवा “प्रयत्न
आणि प्रमाद” ही शिकण्याची प्रक्रिया त्यांनी केवळ वर्णन केली नाही, तर नियंत्रित प्रयोगांद्वारे सिद्ध करून दाखवली (Thorndike, 1898).
थॉर्नडाइक
यांचे शैक्षणिक जडणघडण Harvard University आणि
नंतर Columbia University येथे झाले. हार्वर्डमध्ये
त्यांच्यावर William James यांच्या कार्याचा प्रभाव पडला;
परंतु जेम्स यांची आत्मनिरीक्षण पद्धत थॉर्नडाइक यांना पूर्ण समाधान
देणारी नव्हती. त्यांना वर्तनाचे वस्तुनिष्ठ मापन करायचे होते. म्हणूनच त्यांनी
प्राण्यांवर प्रयोग करण्याचा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या 1898 मधील प्रबंधात (“Animal Intelligence: An Experimental Study of
the Associative Processes in Animals”) त्यांनी मांजरांवर केलेले
“पझल बॉक्स” प्रयोग सविस्तर मांडले (Thorndike, 1898).
या
प्रयोगांमध्ये मांजराला एका बंद पेटीत ठेवले जाई आणि बाहेर अन्न ठेवले जाई.
पेटीतून बाहेर पडण्यासाठी मांजराने विशिष्ट क्रिया (उदा. लीव्हर दाबणे किंवा दोरी
ओढणे) करणे आवश्यक असे. सुरुवातीला मांजर उड्या मारणे, ओरखडे काढणे, म्यांव करणे इत्यादी अनियमित हालचाली
करत असे. परंतु योगायोगाने योग्य क्रिया झाल्यावर पेटी उघडत असे आणि अन्न मिळत
असे. पुढील प्रयत्नांमध्ये चुकीच्या हालचाली कमी होत गेल्या आणि योग्य क्रिया अधिक
वेगाने घडू लागली. थॉर्नडाइक यांनी या प्रक्रियेचे पद्धतशीर मापन करून दाखवले की
शिकणे हे अचानक अंतर्दृष्टीने (insight) होत नाही, तर हळूहळू सवयी दृढ होत जातात (Thorndike, 1911).
यातूनच
त्यांनी प्रसिद्ध “Law of Effect” (परिणामाचा
नियम) मांडला. त्यांच्या मते, ज्या प्रतिसादानंतर समाधानकारक
परिणाम मिळतो तो प्रतिसाद अधिक बळकट होतो; आणि ज्या
प्रतिसादानंतर अप्रिय परिणाम मिळतो तो प्रतिसाद दुर्बल होतो (Thorndike,
1905/1913). हा नियम वर्तनवादाच्या विकासाचा मूलाधार ठरला. पुढे B.
F. Skinner यांनी ऑपेरंट कंडिशनिंगचा सिद्धांत विकसित करताना प्रबलीकरण
या संकल्पनेला अधिक सुस्पष्ट केले, परंतु त्याची बीजे
थॉर्नडाइक यांच्या परिणामाच्या नियमातच होती (Skinner, 1938).
थॉर्नडाइक
यांचे योगदान केवळ प्राणी-अभ्यासापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी शैक्षणिक
मानसशास्त्र या क्षेत्राला वैज्ञानिक चौकट दिली. त्यांच्या तीन खंडांच्या Educational
Psychology (1913–1914) या ग्रंथात त्यांनी अध्ययनाचे नियम, बुद्धिमत्ता, क्षमता मापन आणि अध्यापन पद्धती यांचे
विश्लेषण केले. त्यांनी बुद्धिमत्तेचे मापन करण्यासाठी प्रमाणित चाचण्या विकसित
केल्या आणि शिक्षण प्रक्रियेत सराव व प्रबलीकरण यांचे महत्त्व अधोरेखित केले (Thorndike,
1913). त्यामुळे शिक्षणशास्त्रात अनुभवाधारित संशोधनाची परंपरा बळकट
झाली.
थॉर्नडाइक
यांच्या संशोधनाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू म्हणजे त्यांची संख्यात्मक दृष्टी.
त्यांनी शिकण्याची वक्ररेषा (learning curve) तयार
करून वेळेच्या मापनाद्वारे प्रगती दाखवली. या पद्धतीमुळे मानसशास्त्राला गणितीय
आणि सांख्यिकीय आधार मिळाला, जो पुढे बोधात्मक आणि वर्तनवादी
संशोधनासाठी महत्त्वाचा ठरला (Hilgard & Bower, 1966).
प्रेरणादायी
दृष्टीने पाहिले तर थॉर्नडाइक यांचे जीवन हे चिकाटी, निरीक्षण आणि प्रयोगशीलतेचे उदाहरण आहे. त्यांनी शिकण्याला गूढ किंवा केवळ
अंतर्मनातील प्रक्रिया न मानता, ती मोजता येणारी आणि
विश्लेषित करता येणारी प्रक्रिया म्हणून मांडली. त्यांच्या कार्यामुळे मानसशास्त्र
हे तत्त्वचिंतनात्मक चर्चेपासून दूर जाऊन प्रयोगशाळेतील पुराव्यावर आधारित विज्ञान
म्हणून विकसित झाले. “प्रयत्न आणि प्रमाद” ही संकल्पना आजही शिक्षण, कौशल्यविकास, वर्तनपरिवर्तन आणि समुपदेशन या सर्व
क्षेत्रांत लागू पडते.
अशा
प्रकारे, एडवर्ड थॉर्नडाइक यांनी प्रयत्न, प्रयोग आणि परिणाम यांच्या आधारे शिकण्याचे विज्ञान घडवले आणि
मानसशास्त्राला नवे वळण दिले. त्यांचे कार्य हे केवळ ऐतिहासिक टप्पा नसून आजही
आधुनिक मानसशास्त्रीय संशोधनाचा पाया आहे.
सुरुवातीचे जीवन: जिज्ञासेची बीजे
एडवर्ड
थॉर्नडाइक यांचा जन्म 31 ऑगस्ट 1874 रोजी अमेरिकेतील मॅसेच्युसेट्स राज्यातील
विल्यम्सबर्ग येथे एका धार्मिक आणि शिस्तप्रिय कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील
मेथोडिस्ट पंथाचे पाद्री होते. घरातील धार्मिक वातावरण, नैतिक शिस्त
आणि बौद्धिक चर्चेची परंपरा यामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात लहानपणापासूनच
जिज्ञासा, निरीक्षणशीलता आणि विश्लेषणात्मक वृत्ती विकसित झाली. बालपणी ते
निसर्ग, प्राणी आणि मानवी वर्तन यांचे बारकाईने निरीक्षण करत असत. ही
निरीक्षणाची सवय पुढे त्यांच्या प्रयोगात्मक मानसशास्त्रातील कार्याची पायाभरणी
ठरली (Boakes, 1984).
शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात त्यांनी
कनेक्टिकट राज्यातील Wesleyan University येथे केली.
येथे त्यांनी तत्त्वज्ञान आणि मानसशास्त्र यांचा अभ्यास केला. त्या काळात
मानसशास्त्र हे स्वतंत्र शास्त्र म्हणून नुकतेच विकसित होत होते. विल्हेल्म वुंट
यांच्या प्रयोगशाळेचा प्रभाव अमेरिकेत पोहोचला होता आणि वैज्ञानिक पद्धतीने मानवी
मनाचा अभ्यास करण्याची चळवळ सुरू झाली होती. Wesleyan येथे असताना
थॉर्नडाइक यांची बौद्धिक जिज्ञासा अधिक प्रगल्भ झाली; त्यांनी केवळ
सैद्धांतिक ज्ञान न घेता, अनुभवाधिष्ठित संशोधनाची गरज ओळखली (Hilgard,
1987).
पदवी पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी उच्च
शिक्षणासाठी Harvard University येथे प्रवेश घेतला. येथे त्यांना
त्या काळातील प्रख्यात मानसशास्त्रज्ञ आणि तत्त्वज्ञ William
James यांच्या
व्याख्यानांचा लाभ मिळाला. विल्यम जेम्स यांच्या Principles of
Psychology (1890) या ग्रंथाचा थॉर्नडाइक यांच्या विचारांवर खोल प्रभाव पडला.
जेम्स यांनी मानवी चेतना, सवयी आणि कार्यवादी दृष्टिकोन मांडला
होता. सवयींच्या निर्मितीत अनुभव आणि परिणाम यांचे महत्त्व त्यांनी अधोरेखित केले
होते, हीच कल्पना पुढे थॉर्नडाइक यांच्या “Law of Effect” मध्ये अधिक
वैज्ञानिक रूपात दिसून येते (James, 1890/1950).
तथापि, हार्वर्डमध्ये
प्रयोगांसाठी आवश्यक सुविधा आणि प्राण्यांवर संशोधन करण्याची संधी मर्यादित होती.
थॉर्नडाइक यांना वर्तनाचे प्रत्यक्ष, नियंत्रित
परिस्थितीत निरीक्षण करण्याची तीव्र इच्छा होती. त्यामुळे त्यांनी पुढील
संशोधनासाठी न्यूयॉर्कमधील Columbia University येथे प्रवेश
घेतला. कोलंबिया विद्यापीठात त्यांना अधिक सुसज्ज प्रयोगशाळा आणि मार्गदर्शक
मिळाले. येथे त्यांनी प्राण्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेवर संशोधन सुरू केले आणि
पुढे “पझल बॉक्स” प्रयोग विकसित केले. 1898 साली त्यांनी Animal
Intelligence: An Experimental Study of the Associative Processes in Animals हा प्रबंध सादर
केला, ज्यामुळे त्यांचा संशोधनप्रवास औपचारिकरीत्या सुरू झाला (Thorndike,
1898).
कोलंबिया येथेच थॉर्नडाइक यांनी
मानसशास्त्राला केवळ तात्त्विक विचारांपासून मुक्त करून प्रयोगाधारित, मापनयोग्य आणि
वैज्ञानिक शिस्त म्हणून विकसित करण्याचा संकल्प केला. त्यांच्या सुरुवातीच्या
जीवनातील जिज्ञासा, शिस्तप्रिय वातावरण, उच्च
शिक्षणातील प्रभावी मार्गदर्शक आणि संशोधनासाठी अनुकूल परिस्थिती या सर्व घटकांनी
मिळून त्यांच्या आयुष्याचा खरा संशोधनप्रवास घडवला.
“पझल बॉक्स” प्रयोग: अध्ययनाचा वैज्ञानिक
शोध
एडवर्ड
थॉर्नडाइक यांनी 1898 च्या सुमारास कोलंबिया विद्यापीठात प्राण्यांच्या
शिकण्यावरील प्रयोग करताना “पझल बॉक्स” ही संकल्पना विकसित केली. त्यांचे मूलभूत
संशोधन पुढे Animal Intelligence (1898) या ग्रंथात प्रकाशित झाले (Thorndike,
1898/1911).
त्या काळात शिकण्याविषयीची प्रमुख धारणा अशी होती की प्राणी “अंतर्दृष्टी” वापरून
समस्या सोडवतात. परंतु थॉर्नडाइक यांनी या मताला आव्हान देत प्रायोगिक पद्धतीने
शिकण्याची प्रक्रिया तपासली.
थॉर्नडाइक यांनी लाकडी व धातूचे
विशेष बॉक्स तयार केले. या बॉक्समध्ये मांजराला अडकवले जाई आणि बाहेर अन्न (बहुधा
मासा) ठेवला जाई. बॉक्समधून बाहेर पडण्यासाठी विशिष्ट यांत्रिक कृती करणे आवश्यक
असे उदा., एखादी दोरी ओढणे, लीव्हर दाबणे किंवा कडी उघडणे.
सुरुवातीला मांजर विविध असंबद्ध क्रिया करत असे जसे उड्या मारणे, पंजा मारणे, ओरखडे काढणे, म्यांव करणे
इत्यादी. या सर्व कृती “चुकीच्या” होत्या कारण त्या बॉक्स उघडण्यासाठी उपयुक्त
नव्हत्या. परंतु या अस्ताव्यस्त हालचालींमध्ये एखाद्या क्षणी मांजर योगायोगाने
योग्य लीव्हर दाबत असे आणि बॉक्स उघडत असे. त्यानंतर मांजर बाहेर येऊन अन्न मिळवत
असे.
महत्त्वाची बाब म्हणजे थॉर्नडाइक
यांनी या प्रक्रियेची वेळ मोजली (time taken to
escape) आणि प्रत्येक प्रयत्नानंतर लागणाऱ्या वेळेची नोंद केली. त्यांना अनेक
प्रयत्नांनंतर आढळले की सुरुवातीला मांजराला बाहेर पडण्यासाठी खूप वेळ लागत असे; परंतु वारंवार
प्रयत्नांनंतर योग्य कृती लवकर घडू लागली. हा बदल अचानक नव्हता; तो
क्रमाक्रमाने (gradual) होत होता. त्यांनी तयार केलेल्या “learning
curves” मध्ये वेळेचा हळूहळू घटता आलेख दिसतो (Thorndike, 1898). यावरून
त्यांनी निष्कर्ष काढला की प्राणी अचानक अंतर्दृष्टीने शिकत नाहीत, तर प्रयत्न आणि
प्रमाद या प्रक्रियेद्वारे शिकतात.
थॉर्नडाइक यांच्या मते, मांजराच्या
विविध क्रियांमध्ये योग्य कृती ही सुरुवातीला योगायोगाने घडते. परंतु जेव्हा त्या
कृतीनंतर समाधानकारक परिणाम म्हणजे अन्नप्राप्ती होते, तेव्हा त्या
कृतीची पुनरावृत्ती होण्याची शक्यता वाढते. अशा प्रकारे, उपयुक्त
प्रतिक्रिया (response) आणि परिस्थिती (stimulus)
यांच्यात संबंध
(connection) दृढ होतो. यालाच त्यांनी “Connectionism”
असे नाव दिले.
त्यांच्या मते शिकणे म्हणजे “Stimulus-Response (S-R) bonds” तयार होण्याची
प्रक्रिया होय (Thorndike, 1911).
याच निरीक्षणांवर आधारित त्यांनी
प्रसिद्ध “परिणामाचा नियम” मांडला. या नियमानुसार:
“ज्या प्रतिसादानंतर समाधानकारक
परिणाम मिळतो, त्या प्रतिसादाची ताकद वाढते; आणि ज्या
प्रतिसादानंतर त्रासदायक परिणाम मिळतो, त्या
प्रतिसादाची ताकद कमी होते.” (Thorndike, 1898/1911)
हा नियम वर्तनवादी मानसशास्त्राचा
पाया ठरला. पुढे B. F. Skinner यांनी साधक अभिसंधान विकसित करताना प्रबालीकरण
ही संकल्पना अधिक स्पष्ट केले; परंतु त्याची मूळ प्रेरणा थॉर्नडाइक
यांच्या Law of Effect मधूनच मिळाली (Skinner, 1938).
पझल बॉक्स प्रयोगांचे आणखी एक
महत्त्व म्हणजे त्यांनी मानसशास्त्राला प्रयोगात्मक आणि मापनाधारित दिशा दिली.
शिकण्यासारख्या अमूर्त प्रक्रियेला त्यांनी वेळ, पुनरावृत्ती
आणि प्रतिसाद यांच्या आधारे मापन करण्याचा प्रयत्न केला. त्यामुळे मानसशास्त्र
अधिक वैज्ञानिक आणि वस्तुनिष्ठ बनले.
थोडक्यात, पझल बॉक्स
प्रयोगांनी शिकण्याची प्रक्रिया “अचानक अंतर्दृष्टी” नसून “हळूहळू घडणारी, परिणामांवर
आधारित प्रतिक्रिया दृढीकरणाची प्रक्रिया” आहे, हे दाखवून
दिले. या प्रयोगांनी शैक्षणिक मानसशास्त्र, वर्तनवाद आणि
आधुनिक अध्ययन सिद्धांत यांच्या विकासाचा मजबूत पाया घातला.
थॉर्नडाइक यांचे शैक्षणिक
मानसशास्त्रातील योगदान
एडवर्ड थॉर्नडाइक हे आधुनिक शैक्षणिक
मानसशास्त्राचे जनक मानले जातात. त्यांनी शिक्षण प्रक्रियेला तत्त्वज्ञान किंवा
नैतिक उपदेशांच्या चौकटीतून बाहेर काढून तिला वैज्ञानिक, मापनयोग्य आणि
प्रयोगाधारित रूप दिले. Columbia University येथील Teachers
College मध्ये कार्यरत असताना त्यांनी शिक्षणाच्या अभ्यासासाठी स्वतंत्र
मानसशास्त्रीय पायाभूत रचना तयार केली. त्यांच्या Educational
Psychology (1913–1914) या ग्रंथांमुळे शिक्षणशास्त्रात प्रयोग, मापन आणि
सांख्यिकीय विश्लेषण यांचा प्रवेश झाला (Thorndike, 1913).
1) बुद्धिमत्ता मापन करण्यासाठी चाचण्या विकसित
करणे
थॉर्नडाइक यांनी बुद्धिमत्ता ही एक
एकसंध (unitary) क्षमता नसून विविध प्रकारच्या विशिष्ट क्षमतांचा (specific
abilities) समूह आहे, असा दृष्टिकोन मांडला. त्यांनी अमूर्त, यांत्रिक आणि
सामाजिक बुद्धिमत्ता असे बुद्धिमत्तेचे तीन प्रकार सांगितले (Thorndike,
1920). या
संकल्पनेमुळे शैक्षणिक मूल्यमापन अधिक सूक्ष्म झाले.
त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे
वस्तुनिष्ठ मापन करण्यासाठी चाचण्यांची निर्मिती केली. Thorndike
Intelligence Tests आणि वाचन/गणितातील संपादन चाचण्या (achievement
tests) यांद्वारे विद्यार्थ्यांच्या कौशल्यांचे प्रमाणित मूल्यमापन करण्याची
पद्धत विकसित झाली (Thorndike, 1904; 1927). या
प्रयत्नांमुळे पुढे शैक्षणिक मूल्यमापन, मार्गदर्शन व
निवड प्रक्रियेत मानसशास्त्रीय चाचण्यांचा व्यापक वापर सुरू झाला. थॉर्नडाइक
यांच्या कामामुळे “मापन करता येणारे शिक्षण” (measurable
education) ही संकल्पना दृढ झाली.
2) शिकण्याच्या प्रक्रियेसाठी मापन व संख्यात्मक
पद्धती
थॉर्नडाइक यांनी शिक्षणाच्या
अभ्यासात संख्यात्मक आणि सांख्यिकीय पद्धतींचा
पुरस्कार केला. त्यांच्या मते, शिकणे हे निरीक्षणयोग्य वर्तनातील
बदल आहे आणि त्याचे मापन केले जाऊ शकते. Law of Effect आणि Law
of Exercise या नियमांच्या आधारे त्यांनी अध्ययन वक्र (learning
curves) मांडल्या आणि पुनरावृत्ती, सराव, आणि परिणाम
यांच्या संबंधांचे सांख्यिकीय विश्लेषण केले (Thorndike, 1898; 1913).
त्यांच्या Mental
and Social Measurements या ग्रंथात त्यांनी सहसंबंध, विश्वसनीयता
आणि यथार्थता यांसारख्या संकल्पनांचा शिक्षणात
वापर कसा करावा हे स्पष्ट केले. यामुळे शिक्षकांना केवळ अंतर्ज्ञानावर अवलंबून न
राहता डेटा-आधारित निर्णय घेणे शक्य झाले. आधुनिक शैक्षणिक संशोधनातील चाचणी-विकास, प्रमाणीकरण आणि
विधान-विश्लेषण यांची पायाभरणी याच कामातून झाली (Guilford,
1954;
Thorndike & Hagen, 1969).
3) शिक्षणात प्रबलीकरण याचे महत्त्व
थॉर्नडाइक यांच्या Law
of Effect नुसार, ज्या वर्तनानंतर समाधानकारक परिणाम मिळतो ते वर्तन दृढ होते, आणि अप्रिय
परिणामांनंतर ते वर्तन कमकुवत होते (Thorndike, 1911). हीच
संकल्पना पुढे वर्तनवादाच्या सिद्धांतात प्रबलीकरण म्हणून विकसित झाली. B.
F. Skinner यांनी साधक अभिसंधानामध्ये सकारात्मक/नकारात्मक प्रबलीकरणाची रूपरेषा
स्पष्ट केली; त्याची बीजे थॉर्नडाइक यांच्या कार्यात दिसतात (Skinner,
1953).
शैक्षणिक संदर्भात याचा अर्थ असा की
विद्यार्थ्यांना योग्य प्रतिसाद, कौतुक, गुण, प्रगतीची जाणीव
इत्यादी सकारात्मक परिणाम दिल्यास अपेक्षित वर्तन व शिकणे दृढ होते. यामुळे
वर्गव्यवस्थापन, प्रेरणा आणि कौशल्य-विकास यांसाठी व्यवहार्य
तंत्रे विकसित झाली. आजच्या ‘आउटकम-बेस्ड एज्युकेशन’ (Outcome-Based
Education) आणि ‘फॉर्मेटिव्ह अस्सेसमेंट’मध्येही परिणामाधारित प्रबलीकरणाचा ठसा
स्पष्टपणे दिसतो.
4) शिक्षण अधिक वैज्ञानिक आणि परिणामाभिमुख
बनविणे
थॉर्नडाइक यांनी शिक्षणशास्त्राला
अनुभवाधारित, प्रयोगशील आणि मापयोग्य बनवून त्यास वैज्ञानिक
प्रतिष्ठा मिळवून दिली. त्यांच्या मते, शिक्षणाचे
उद्दिष्ट केवळ ज्ञानार्जन नसून वर्तनातील मोजता येणारा बदल आहे. Teachers
College, Columbia येथे त्यांनी शिक्षक-प्रशिक्षणात मानसशास्त्रीय तत्त्वांचा समावेश
केला, ज्यामुळे अध्यापन पद्धती, अभ्यासक्रम-रचना
आणि मूल्यमापन यांमध्ये परिणामाभिमुखता आली (Cremin, 1961). त्यांच्या
कार्यामुळे:
- शिक्षणात मानकीकृत चाचण्या रूढ झाल्या,
- अध्यापनात सराव व बळकटीकरणाला महत्त्व मिळाले,
- संशोधनात सांख्यिकीय पद्धतींचा वापर वाढला, आणि
- शैक्षणिक धोरणे डेटा-आधारित बनू लागली.
म्हणूनच थॉर्नडाइक यांना “शिक्षणाचे
वैज्ञानिक सुधारक” (scientific reformer of education) असे संबोधले
जाते. एडवर्ड थॉर्नडाइक यांनी शैक्षणिक मानसशास्त्राला प्रयोग, मापन आणि
परिणाम यांच्या आधारावर उभे केले. बुद्धिमत्ता चाचण्या, संख्यात्मक
संशोधन, आणि प्रबलीकरणाच्या तत्त्वांमुळे शिक्षण प्रक्रिया अधिक वैज्ञानिक, वस्तुनिष्ठ आणि
परिणामाभिमुख झाली. आजच्या शैक्षणिक मूल्यमापन प्रणाली, प्रशिक्षण
पद्धती आणि वर्तन-आधारित अध्यापनात त्यांच्या विचारांचा ठसा स्पष्ट दिसतो.
संशोधनाची वृत्ती — चिकाटी, जिद्द आणि
पुराव्याधिष्ठित विचार
एडवर्ड थॉर्नडाइक यांच्या
संशोधनवृत्तीचा विचार केला तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात उठून दिसणारी
गोष्ट म्हणजे चिकाटी (Perseverance) आणि जिद्द (Scientific
Tenacity). 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात मानसशास्त्र अजूनही तत्त्वज्ञानाच्या
प्रभावाखाली होते आणि आत्मनिवेदन ही प्रमुख
पद्धत मानली जात होती. अशा काळात थॉर्नडाइक यांनी वर्तनाचे वस्तुनिष्ठ निरीक्षण, मापन आणि
सांख्यिक विश्लेषण यांना प्राधान्य दिले. त्यांनी प्रयोगशाळेत प्राण्यांवर
केलेल्या संशोधनातून शिकण्याची प्रक्रिया समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला आणि याच
प्रक्रियेत त्यांची चिकाटी प्रकर्षाने दिसून येते (Thorndike, 1898).
त्यांच्या प्रसिद्ध “पझल बॉक्स”
प्रयोगांमध्ये मांजरांना एका यांत्रिक व्यवस्थेत बंद केले जाई आणि बाहेर अन्न
ठेवले जाई. सुरुवातीला मांजरांची वर्तने पूर्णपणे अनियमित असत जसे उड्या मारणे, ओरखडे काढणे, विविध भागांना
स्पर्श करणे इत्यादी. योग्य दोरी ओढणे किंवा लीव्हर दाबणे ही कृती अपघाताने घडत
असे. परंतु थॉर्नडाइक यांनी या प्रक्रियेला केवळ एकदाच निरीक्षण करून निष्कर्ष
काढला नाही; त्यांनी वारंवार प्रयोग केले, प्रत्येक
प्रयत्नाची वेळ नोंदवली, आणि प्रयत्नांच्या संख्येनुसार
सुटण्याचा कालावधी (escape time) कसा कमी होत जातो हे ग्राफच्या
स्वरूपात मांडले. या क्रमिक घटनेतून त्यांनी दाखवून दिले की शिकणे हे “अचानक
अंतर्दृष्टी” नसून हळूहळू बळकट होणाऱ्या प्रतिसादांचे परिणाम आहे (Thorndike,
1911).
ही प्रक्रिया सोपी नव्हती. अनेक वेळा
प्रयोग अपयशी ठरले; प्राण्यांनी अपेक्षित वर्तन दाखवले
नाही. तरीही त्यांनी प्रयोग थांबवले नाहीत. त्यांनी परिस्थिती नियंत्रित केली, साधने सुधारली, आणि पुन्हा
प्रयोग केले. त्यांच्या या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांतूनच “Law
of Effect” हा सिद्धांत आकाराला आला, ज्या प्रतिसादानंतर समाधानकारक परिणाम मिळतो
तो प्रतिसाद दृढ होतो, आणि ज्या प्रतिसादानंतर अप्रिय
परिणाम मिळतो तो दुर्बल होतो (Thorndike, 1905). या निष्कर्षामागे असंख्य
निरीक्षणे, तक्ते आणि सांख्यिक विश्लेषण दडलेले होते.
थॉर्नडाइक यांची संशोधनवृत्ती केवळ
प्रयोगांपुरती मर्यादित नव्हती; ती त्यांच्या तत्त्वज्ञानातही दिसून
येते. त्यांनी स्पष्टपणे मांडले की मानसशास्त्र हे तर्ककल्पनांवर नव्हे, तर प्रयोगजन्य
पुराव्यावर आधारित असले पाहिजे. त्यांच्या मते, ज्ञानाची
निर्मिती ही निरीक्षण, मोजमाप आणि पुनरावृत्तीक्षम
निष्कर्षांवर उभी असते. ही भूमिका त्या काळातील अनेक तत्त्वज्ञानप्रधान
दृष्टिकोनांपेक्षा वेगळी आणि क्रांतिकारी होती. पुढे B.
F. Skinner यांनी साधक अभिसंधान विकसित करताना थॉर्नडाइक यांच्या परिणामाच्या
नियमावर आधार घेतला, ज्यामुळे वर्तनवादाची पायाभरणी अधिक
दृढ झाली (Skinner, 1953).
थॉर्नडाइक यांच्या चिकाटीचे आणखी एक
वैशिष्ट्य म्हणजे मापन आणि संख्यात्मकता यांवरील
त्यांचा आग्रह. त्यांनी शैक्षणिक मानसशास्त्रात बुद्धिमत्ता आणि कौशल्य
मोजण्यासाठी चाचण्या विकसित केल्या. त्यांच्या मते, “जर एखादी गोष्ट
मोजता येत नसेल, तर तिचे वैज्ञानिक विश्लेषण अपूर्ण राहते.” ही
दृष्टीकोन पुढे मानसशास्त्रातील मनोमिती (psychometrics) क्षेत्रासाठी
आधारभूत ठरली (Hilgard, 1987).
त्यांच्या संशोधनवृत्तीचा मुख्य
संदेश असा होता की चुका या अपयश नसून शिकण्याच्या प्रक्रियेतील आवश्यक टप्पे आहेत.
पझल बॉक्समधील मांजरांची सुरुवातीची चाचपणी म्हणजेच “trial
and error” हीच शिकण्याची मूळ प्रक्रिया आहे, असे त्यांनी
दाखवून दिले. या निरीक्षणातून एक व्यापक जीवनतत्त्व समोर येते—प्रगती ही
सातत्यपूर्ण प्रयत्न, विश्लेषण आणि सुधारणा यांच्या
चक्रातून घडते.
म्हणूनच थॉर्नडाइक यांचे जीवन
आपल्याला शिकवते की संशोधन ही केवळ माहिती गोळा करण्याची प्रक्रिया नाही; ती चिकाटी, जिद्द आणि
पुराव्यांप्रती निष्ठा यांची शिस्त आहे. “ज्ञान हे कल्पनांवर नव्हे, तर पुराव्यावर
उभे राहते” हा त्यांचा संदेश आजच्या वैज्ञानिक युगातही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
समारोप:
एडवर्ड थॉर्नडाइक यांच्या जीवनातून
आपण काय शिकू शकतो? प्रयत्नांना
पर्याय नाही आणि चुका या शिकण्याचा भाग आहेत. परिणाम महत्त्वाचा असतो कारण ते सकारात्मक
अनुभव वर्तन घडवतात. वैज्ञानिक दृष्टिकोन मुळे भावना नव्हे, तर पुरावे
महत्त्वाचे आहेत हे कळते. शेवटी चिकाटी ठेवा कारण प्रत्येक यशामागे अनेक अपयशी
प्रयत्न असतात. एडवर्ड थॉर्नडाइक हे केवळ एक मानसशास्त्रज्ञ नव्हते; ते अध्ययन
शास्त्राचे शिल्पकार होते. त्यांच्या प्रयोगांनी आपल्याला दाखवून दिले की यश हे
अचानक मिळत नाही तर ते प्रयत्न, चूक आणि योग्य परिणाम यांच्या
सततच्या प्रक्रियेतून निर्माण होते. आज जेव्हा आपण विद्यार्थ्यांना, संशोधकांना
किंवा स्वतःलाच प्रेरणा देतो, तेव्हा थॉर्नडाइक यांचा संदेश लक्षात
ठेवावा: “चूक ही अपयश नसते; ती योग्य उत्तराच्या दिशेने टाकलेले
पाऊल असते.”
संदर्भ:
Boakes, R. (1984). From Darwin to Behaviourism: Psychology and the Minds of
Animals. Cambridge University Press.
Cremin, L. A. (1961). The Transformation of the School.
Guilford, J. P. (1954). Psychometric Methods.
Hilgard, E. R. (1987). Psychology in America: A Historical Survey. Harcourt
Brace Jovanovich.
Hilgard, E. R.,
& Bower, G. H. (1966). Theories of Learning. New York:
Appleton-Century-Crofts.
James, W. (1890/1950). The Principles of Psychology. Dover Publications.
Skinner, B. F. (1938). The Behavior of Organisms. New York: Appleton-Century.
Skinner, B. F. (1953). Science and Human Behavior. New York: Macmillan.
Thorndike, E. L. (1898). Animal Intelligence: An Experimental Study of the
Associative Processes in Animals. Psychological Review Monograph Supplements.
Thorndike, E. L. (1904). An Introduction to the Theory of Mental and Social
Measurements.
Thorndike, E. L. (1905). The Elements of Psychology. New York: A. G. Seiler.
Thorndike, E. L.
(1911). Animal Intelligence. New York: Macmillan.
Thorndike, E. L.
(1913). Educational Psychology (Vols. 1–3). New York: Teachers College,
Columbia University.
Thorndike, E. L. (1920). Intelligence and its uses. Harper’s Magazine.
Thorndike, E. L. (1927). The Measurement of Intelligence. Forgotten Books
Thorndike, R. L.,
& Hagen, E. (1969). Measurement and Evaluation in
Psychology and Education. Pearson College Div.
