विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

 

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसोपचाराच्या क्षेत्रात विचार, भावना आणि वर्तन यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. व्यक्तीच्या जीवनातील ताण, चिंता, नैराश्य किंवा असंतोष हे केवळ बाह्य परिस्थितींमुळे निर्माण होत नाहीत, तर त्या परिस्थितींचा आपण कसा अर्थ लावतो यावरही ते अवलंबून असतात. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रात हा दृष्टिकोन अत्यंत प्रभावी मानला जातो.

या विचारधारेचा शास्त्रीय पाया Albert Ellis यांनी 1950 च्या दशकात मांडला. त्यांनी पारंपरिक मनोविश्लेषण पद्धतीवर टीका करत एक अधिक सक्रिय, तर्कशुद्ध आणि व्यावहारिक उपचारपद्धती विकसित केली ती म्हणजे Rational Emotive Behavior Therapy (REBT). Ellis यांच्या मते, “मानसिक त्रास हा घटनांमुळे नव्हे, तर त्या घटनांबद्दल असलेल्या अविवेकी (irrational) विश्वासांमुळे निर्माण होतो.” हा दृष्टिकोन मानसोपचाराच्या क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरला (Ellis, 1962).

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारतीय लोकशाही ही केवळ निवडणुका, सत्तांतर किंवा संसदीय प्रक्रिया यांपुरती मर्यादित नाही; ती एका गहन नैतिक आणि तात्त्विक पायावर उभी आहे. या पायाला “संवैधानिक नैतिकता” असे म्हणतात. राज्यघटना ही केवळ कायदेशीर दस्तऐवज नसून ती एक मूल्यनिष्ठ, परिवर्तनवादी आणि मानवकेंद्रित करार आहे. तिच्या प्रस्तावनेत नमूद केलेले न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हे केवळ घोषवाक्ये नसून भारतीय समाजव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेचे दिशादर्शक तत्त्व आहेत. या मूल्यांप्रती निष्ठा आणि त्यांचे व्यवहारात पालन करणे म्हणजेच संवैधानिक नैतिकता होय.

आधुनिक काळात सोशल मीडियावरील द्वेषपूर्ण भाष्य, धार्मिक ध्रुवीकरण, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणि संस्थात्मक स्वायत्ततेवरील प्रश्न या पार्श्वभूमीवर संवैधानिक नैतिकतेचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. लोकशाही टिकवायची असेल, तर संविधानातील मूल्ये व्यवहारात उतरवावी लागतील.

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

 

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांनी केवळ एका विशिष्ट शास्त्राच्या विकासावर प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण मानवी विचारप्रणालीवर दीर्घकालीन परिणाम घडवून आणला. अशा व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने उल्लेख करावा लागतो तो नॉम चॉम्स्की यांचा. भाषाविज्ञान, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, बोधनिक विज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि माध्यमविश्लेषण या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले संशोधन आणि लेखन हे विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली बौद्धिक योगदानांपैकी एक मानले जाते.

विशेषतः भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेली Generative Grammar ही संकल्पना आधुनिक भाषाशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरली. त्याआधी भाषेचा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक आणि वर्णनात्मक पद्धतीने केला जात होता. परंतु चॉम्स्की यांनी असा दावा केला की भाषा ही केवळ सामाजिक अनुभवातून शिकलेली सवय नसून मानवी मेंदूत अंतर्निहित असलेल्या जैविक संरचनेचा भाग आहे. या विचारातून त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली, ज्यामुळे मानवी मेंदूतील भाषिक क्षमता समजून घेण्यासाठी नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला झाला (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

 

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात ज्यांनी केवळ नवीन सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवाला समजून घेण्याची संपूर्ण पद्धतच बदलून टाकली. अशा प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञांमध्ये गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला वैज्ञानिक आणि स्वतंत्र स्वरूप देणाऱ्या प्रमुख विद्वानांपैकी ते एक होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात मानसशास्त्रात वर्तनवाद आणि मनो विश्लेषण या दोन प्रमुख प्रवाहांचे वर्चस्व होते. वर्तनवाद मानवाच्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण प्रामुख्याने बाह्य उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांद्वारे करत होता, तर मनोविश्लेषण मानवाच्या वर्तनामागील अवचेतन संघर्ष आणि बालपणीच्या अनुभवांवर भर देत होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत मानवाला अधिक व्यापक, मानवी आणि नैतिक संदर्भात समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते माणूस केवळ जैविक किंवा अवचेतन शक्तींच्या प्रभावाखाली असलेला जीव नाही, तर तो मूल्ये, उद्दिष्टे, नैतिकता, आणि आत्मजाणीव असलेली सक्रिय व्यक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासात मानवी अनुभव, वैयक्तिक वैशिष्ट्ये, वैयक्तिक अर्थनिर्मिती आणि जीवनातील उद्दिष्टे यांना केंद्रस्थानी ठेवले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला अधिक मानवी, वैयक्तिक आणि समग्र स्वरूप प्राप्त झाले (Allport, 1937; Schultz & Schultz, 2017).

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

 

मेरी एन्सवर्थ (Mary Ainsworth): जिव्हाळ्याच्या नात्यांचे मानसशास्त्र

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनात भावनिक सुरक्षितता ही मूलभूत मानसशास्त्रीय गरज मानली जाते. नवजात बालक जन्मानंतर पूर्णपणे इतरांवर अवलंबून असते आणि त्याच्या शारीरिक गरजांबरोबरच भावनिक सुरक्षिततेची गरज अत्यंत महत्त्वाची असते. बालक आणि त्याच्या पालकांमधील निर्माण होणारे जिव्हाळ्याचे नाते पुढील सामाजिक, भावनिक आणि बोधनिक विकासावर खोलवर परिणाम करते. या नातेसंबंधाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला आधुनिक मानसशास्त्रात दृढ आधार देणाऱ्या संशोधिकेचे नाव म्हणजे मेरी एन्सवर्थ.

एन्सवर्थ यांच्या संशोधनामुळे बालक-पालक नात्याविषयीचे मानसशास्त्रीय ज्ञान अधिक सखोल झाले आणि Attachment Theory (संलग्नता सिद्धांत) या संकल्पनेला अनुभवजन्य आधार मिळाला. हा सिद्धांत मूळतः John Bowlby यांनी मांडला होता, परंतु त्याच्या प्रायोगिक तपासणीसाठी आणि बालकांच्या भावनिक नातेसंबंधांच्या प्रकारांची वैज्ञानिक ओळख करून देण्यासाठी एन्सवर्थ यांच्या संशोधनाने निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास केवळ वैज्ञानिक कार्यापुरता मर्यादित नाही; तो जिज्ञासा, संशोधनाची निष्ठा आणि मानवी नात्यांविषयीची संवेदनशीलता यांचे प्रेरणादायी उदाहरण आहे (Bretherton, 1992; Ainsworth, 1978).

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

 

जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner): मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेचे उलगडलेले रहस्य

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा आहेत ज्यांनी केवळ संशोधन करून थांबले नाही, तर संपूर्ण विचारपद्धती बदलून टाकली. अशा परिवर्तनकारी व्यक्तिमत्त्वांमध्ये जेरोम ब्रुनर यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विसाव्या शतकाच्या मध्यभागी मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये मोठा बौद्धिक बदल घडून आला. या बदलात ब्रुनर यांनी अत्यंत प्रभावी भूमिका बजावली. त्यांनी मानवी शिकण्याच्या प्रक्रियेबद्दल एक मूलभूत आणि क्रांतिकारक दृष्टिकोन मांडला; शिकणे म्हणजे केवळ माहितीचे पाठांतर नव्हे, तर अर्थनिर्मितीची सक्रिय, सर्जनशील आणि बोधात्मक प्रक्रिया आहे (Bruner, 1960; Gardner, 1985).

ब्रुनर यांच्या कार्यामुळे शिक्षणशास्त्रात “विद्यार्थी हा ज्ञानाचा निष्क्रिय ग्रहणकर्ता नसून सक्रिय ज्ञाननिर्माता आहे” ही कल्पना अधिक ठोस झाली. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रक्रियेत जिज्ञासा, शोध, संवाद आणि अर्थनिर्मिती या घटकांना महत्त्व प्राप्त झाले. याच कारणामुळे ब्रुनर यांना आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र आणि ज्ञानरचनावादी अध्ययन दृष्टिकोन यांच्या विकासातील प्रमुख विचारवंत मानले जाते (Schunk, 2012).