वुल्फगँग कोहलर (Wolfgang Köhler): अंतर्दृष्टीची शक्ती

 

वुल्फगँग कोहलर (Wolfgang Köhler): अंतर्दृष्टीची शक्ती

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधकांनी मानवी विचारशक्ती आणि शिकण्याच्या प्रक्रियेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलून टाकला. अशाच महान शास्त्रज्ञांमध्ये वुल्फगँग कोहलर यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. त्यांनी मांडलेला अंतर्दृष्टीद्वारे अध्ययन (Insight Learning) हा सिद्धांत आजही शिक्षणशास्त्र, मानसशास्त्र, व्यवस्थापन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि समस्या सोडविण्याच्या अभ्यासात तितकाच महत्त्वाचा मानला जातो.

कोहलर यांनी जगाला शिकवले की, प्रत्येक समस्या केवळ प्रयत्न-प्रमाद (Trial and Error) करूनच सुटत नाही; अनेक वेळा शांत विचार, निरीक्षण आणि परिस्थितीचे समग्र आकलन यामुळे अचानक उत्तर सापडते, हीच अंतर्दृष्टी होय.

NAAC ची नवी मूल्यांकन पद्धती: डॉ. के. राधाकृष्णन समितीच्या शिफारशी

NAAC ची नवी मूल्यांकन पद्धती: डॉ. के. राधाकृष्णन समितीच्या शिफारशी

भारतातील उच्च शिक्षण संस्थांच्या गुणवत्ता मूल्यांकनासाठी NAAC ही महत्त्वाची राष्ट्रीय संस्था आहे. पारंपरिक NAAC मूल्यांकनामध्ये संस्थेच्या विविध Input-based resources, प्रक्रियांचा आणि परिणामांचा विचार केला जात होता. मात्र उच्च शिक्षणातील बदलते स्वरूप, NEP 2020 ची उद्दिष्टे, संस्थांची विविधता, डिजिटल डेटा व्यवस्थापन आणि गुणवत्तेच्या परिणामाधारित मूल्यांकनाची गरज लक्षात घेऊन NAAC च्या मूल्यांकन पद्धतीत व्यापक बदल सुचविण्यात आले आहेत.

भारत सरकारने डॉ. के. राधाकृष्णन यांच्या अध्यक्षतेखाली उच्च शिक्षण संस्थांच्या Assessment, Accreditation आणि Ranking व्यवस्थेतील परिवर्तनासाठी समिती स्थापन केली. समितीचा अंतिम अहवाल जानेवारी 2024 मध्ये सादर करण्यात आला आणि त्यातील सुधारणांना केंद्र सरकारने मान्यता दिली. या नव्या दृष्टिकोनाचा केंद्रबिंदू असा आहे की “संस्थेकडे काय आहे?” यापेक्षा “संस्था उपलब्ध साधनांचा वापर कसा करते, त्यातून काय परिणाम साधते आणि समाजावर त्याचा काय परिणाम होतो?” याला अधिक महत्त्व दिले जाणार आहे.

NAAC मधील बदलता गुणवत्ता-दृष्टिकोन:

भारतीय उच्च शिक्षण व्यवस्थेत NAAC च्या मूल्यांकन पद्धतीत व्यापक परिवर्तन करण्याची दिशा डॉ. के. राधाकृष्णन समितीच्या शिफारशींमधून पुढे आली आहे. भारत सरकारने नोव्हेंबर 2022 मध्ये उच्च शिक्षण संस्थांच्या Assessment आणि Accreditation प्रक्रियेला बळकटी देण्यासाठी डॉ. के. राधाकृष्णन यांच्या अध्यक्षतेखाली उच्चस्तरीय समिती स्थापन केली. समितीने NEP 2020 च्या उद्दिष्टांशी सुसंगत अशी अधिक सुलभ, विश्वासाधारित, विश्वसनीय, वस्तुनिष्ठ, तर्कसुसंगत आणि तंत्रज्ञानाधारित accreditation व्यवस्था सुचविली. समितीचा अंतिम अहवाल 16 जानेवारी 2024 रोजी शिक्षणमंत्र्यांना सादर करण्यात आला आणि सरकारने तो स्वीकारला. या सुधारणांचा मुख्य हेतू accreditation ला केवळ श्रेणीकरण किंवा तपासणी प्रक्रिया न ठेवता उच्च शिक्षण संस्थांमध्ये सतत गुणवत्ता-विकासाची संस्कृती निर्माण करणे हा आहे.

सदर लेखावरील व्हिडिओ खालील लिंकवर पाहता येईल 

https://youtu.be/1ZiMCk4seqI

किशोरावस्था आणि मेंदू : बदलत्या मनामागचे बदलते मेंदू

 

किशोरावस्था आणि मेंदू : बदलत्या मनामागचे बदलते मेंदू

किशोरावस्था ही मानवी जीवनातील अत्यंत महत्त्वाची संक्रमणावस्था आहे. बालपणातून प्रौढत्वाकडे जाणाऱ्या या काळात शरीरात जसे वेगाने बदल होतात, तसेच मेंदूमध्येही अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि मूलभूत बदल घडत असतात. त्यामुळे किशोरवयीन मुलांचे वर्तन कधी अतिशय उत्साही, कधी भावनिक, कधी हट्टी, तर कधी धाडसी किंवा बेफिकीर का दिसते, याचे स्पष्टीकरण केवळ “वयाचा परिणाम” म्हणून करता येत नाही. त्यामागे त्यांच्या विकसित होत असलेल्या मेंदूची महत्त्वपूर्ण भूमिका असते.

पूर्वी मानवी मेंदूचा विकास बालपणातच जवळजवळ पूर्ण होतो, अशी समजूत होती. मात्र आधुनिक मेंदूविज्ञानाने हे स्पष्ट केले आहे की मेंदूचा विकास किशोरावस्थेतही मोठ्या प्रमाणावर सुरू असतो आणि विशेषतः प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्सचा विकास तुलनेने उशिरापर्यंत चालू राहतो. त्यामुळे किशोरवयीन मुलामध्ये भावना, बक्षिसाची अपेक्षा, सामाजिक मान्यता आणि तर्कशुद्ध निर्णयक्षमता यांच्यात काही काळ असमतोल दिसून येऊ शकतो.

बोधनिक क्रांती (Cognitive Revolution): मानसशास्त्राचा मनाकडे परतलेला प्रवास

 

बोधनिक क्रांती (Cognitive Revolution): मानसशास्त्राचा मनाकडे परतलेला प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्र म्हणजे मानवी वर्तन आणि मानसिक प्रक्रियांचा शास्त्रीय अभ्यास. मात्र मानसशास्त्राच्या विकासाच्या इतिहासात “मानसिक प्रक्रिया” या संकल्पनेला नेहमीच समान महत्त्व मिळाले नाही. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्रावर वर्तनवादाचा मोठा प्रभाव होता. वर्तनवाद्यांच्या मते मानसशास्त्राने निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाचा शास्त्रीय अभ्यास करावा. मनातील विचार, भावना, स्मृती, कल्पना किंवा चेतना यांचा थेट निरीक्षण करता येत नसल्याने त्यांचा अभ्यास वैज्ञानिक मानसशास्त्राच्या केंद्रस्थानी नसावा, अशी भूमिका प्रबळ होती.

परंतु 1950च्या दशकात मानसशास्त्र, भाषाविज्ञान, संगणकशास्त्र, माहिती सिद्धांत, न्यूरोसायन्स आणि तत्त्वज्ञान या विविध क्षेत्रांतील संशोधनाने मानवी मनाचा वैज्ञानिक अभ्यास पुन्हा केंद्रस्थानी आणला. या परिवर्तनाला “बोधनिक क्रांती” असे म्हटले जाते. बोधनिक क्रांती म्हणजे केवळ मानसशास्त्रातील एका नवीन शाखेचा जन्म नव्हे; तर मानव विचार करतो, माहिती ग्रहण करतो, तिचे अर्थ लावतो, स्मृतीत साठवतो, आवश्यक वेळी पुनर्प्राप्त करतो, समस्या सोडवतो आणि निर्णय घेतो या संपूर्ण मानसिक प्रक्रियांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याची दिशा बदलणारी ऐतिहासिक चळवळ होय.

उपवास (Fasting) : थांबण्याची, स्वच्छ होण्याची आणि जीवनाच्या लयीशी जुळवून घेण्याची कला

 

उपवास : थांबण्याची, स्वच्छ होण्याची आणि जीवनाच्या लयीशी जुळवून घेण्याची कला

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

उपवास ही भारतीय संस्कृतीतील अत्यंत प्राचीन आणि व्यापक संकल्पना आहे. सर्वसाधारणपणे उपवास म्हणजे ठरावीक काळ अन्नाचा त्याग करणे, असे मानले जाते; परंतु त्याचा अर्थ यापेक्षा कितीतरी अधिक व्यापक आहे. उपवास म्हणजे केवळ पोट रिकामे ठेवणे नव्हे, तर शरीर, मन, भावना, इच्छा, सवयी आणि जीवनशैली यांच्याकडे जाणीवपूर्वक पाहण्याची संधी होय. उपवासाचा खरा अर्थ समजून घेण्यासाठी तीन सुंदर रूपककथा अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात, पाण्याच्या प्रवाहावर चालणारी चक्की, साचलेल्या वस्तूंनी भरलेला महाल आणि समुद्राच्या लाटांशी संघर्ष न करता त्यांच्यासोबत नाव चालवणारा वृद्ध नाविक. या तिन्ही कथांमध्ये थांबणे, स्वच्छ करणे आणि लयीशी जुळवून घेणे असे उपवासाचे तीन मूलभूत आयाम दडलेले आहेत.

मानवी मनाची अद्भुत रहस्ये : The Amazing Mysteries of the Human Mind

 

मानवी मनाची अद्भुत रहस्ये (The Amazing Mysteries of the Human Mind)

संपूर्ण विश्वात जर एखादी गोष्ट सर्वात रहस्यमय, अचंबित करणारी आणि अजूनही पूर्णपणे न उलगडलेली असेल, तर ती म्हणजे मानवी मन. आपण आकाशातील ग्रह-तारे, समुद्राचा तळ, अणूची रचना आणि अंतराळातील अनेक रहस्ये उलगडली आहेत; परंतु स्वतःच्या मनाचे संपूर्ण रहस्य अजूनही मानवाला उलगडता आलेले नाही. मन हे न दिसणारे, न स्पर्श करता येणारे, पण प्रत्येक क्षणी आपल्या विचारांना, भावनांना, निर्णयांना आणि जीवनाला दिशा देणारे अद्भुत सामर्थ्य आहे.

मानसशास्त्रज्ञ विल्यम जेम्स यांनी मनाला "चेतनेचा अखंड प्रवाह" असे संबोधले, तर बौद्ध मानसशास्त्रात मनाला सर्व अनुभवांचे मूळ मानले आहे. आधुनिक न्यूरोसायन्स मनाच्या कार्याचा अभ्यास मेंदूमधील अब्जावधी न्यूरॉन्सच्या साहाय्याने करते; परंतु मनाची अनुभूती, चेतना आणि स्व-जाणीव ही अद्याप विज्ञानासमोरील सर्वात मोठ्या कोड्यांपैकी एक आहेत.

मन म्हणजे काय?

मन हे कोणतेही भौतिक अवयव नाही. ते मेंदूप्रमाणे शरीरात दिसत नाही; परंतु विचार, भावना, स्मृती, कल्पनाशक्ती, निर्णयक्षमता, इच्छाशक्ती आणि अनुभव यांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे मन होय.

जेव्हा आपण आनंदी होतो, दुःखी होतो, स्वप्न पाहतो, प्रेम करतो, भीती अनुभवतो किंवा एखादा नवीन शोध लावतो, तेव्हा त्या प्रत्येक अनुभवामागे मन कार्यरत असते.

अंतर्ज्ञान (Intuition) : मानवी निर्णयक्षमतेतील प्रज्ञेची शक्ती

 

अंतर्ज्ञान (Intuition) : मानवी निर्णयक्षमतेतील प्रज्ञेची शक्ती

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google साभार)

मानवाच्या विचारप्रक्रियेमध्ये दोन प्रकारच्या ज्ञानप्राप्तीच्या पद्धती आढळतात एक म्हणजे तर्क, विश्लेषण आणि अनुभवावर आधारित विचारप्रक्रिया, तर दुसरी म्हणजे अंतर्ज्ञान. अनेक वेळा एखाद्या परिस्थितीत आपण कोणताही सखोल विचार न करता, क्षणात एखादा निर्णय घेतो आणि तो योग्य ठरतो. अशा प्रकारच्या अंतर्गत जाणिवेला अंतर्ज्ञान असे म्हणतात.

अंतर्ज्ञान ही केवळ गूढ किंवा आध्यात्मिक संकल्पना नसून ती मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, न्यूरोसायन्स, व्यवस्थापन, वैद्यकशास्त्र, शिक्षण, सर्जनशीलता आणि निर्णयप्रक्रिया या सर्व क्षेत्रांमध्ये अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. नोबेल पारितोषिक विजेते मानसशास्त्रज्ञ डॅनियल काह्नमन यांनी मानवी विचारप्रक्रियेमध्ये "जलद विचार (System 1)" आणि "संथ विचार (System 2)" या दोन पद्धती सांगितल्या आहेत. यामध्ये अंतर्ज्ञान ही मुख्यतः System 1 शी संबंधित असते (Kahneman, 2011).

अंतर्ज्ञानाची संकल्पना

अंतर्ज्ञान ही मानवी बोधनामधील अशी एक विशेष मानसिक प्रक्रिया आहे, ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीला कोणत्याही समस्येचे उत्तर, परिस्थितीचे आकलन किंवा निर्णय अत्यल्प वेळेत, जाणीवपूर्वक तर्कशुद्ध विचार न करता प्राप्त होते. अशा प्रकारच्या ज्ञानप्राप्तीसाठी दीर्घ विश्लेषण, गणिती तर्क किंवा पुराव्यांचे क्रमवार परीक्षण आवश्यक नसते. त्याऐवजी, व्यक्तीच्या पूर्वानुभव, स्मृती, अबोध मानसिक प्रक्रिया, निरीक्षण आणि भावनिक संकेत यांच्या एकत्रित परिणामातून एक त्वरित आणि सुसंगत निष्कर्ष निर्माण होतो. त्यामुळे अंतर्ज्ञान ही केवळ अंदाज नसून, दीर्घकालीन अनुभव आणि अबोध माहिती-प्रक्रियेवर आधारित ज्ञानाची एक सूक्ष्म पद्धत मानली जाते.