नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

 

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांनी केवळ एका विशिष्ट शास्त्राच्या विकासावर प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण मानवी विचारप्रणालीवर दीर्घकालीन परिणाम घडवून आणला. अशा व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने उल्लेख करावा लागतो तो नॉम चॉम्स्की यांचा. भाषाविज्ञान, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, बोधनिक विज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि माध्यमविश्लेषण या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले संशोधन आणि लेखन हे विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली बौद्धिक योगदानांपैकी एक मानले जाते.

विशेषतः भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेली Generative Grammar ही संकल्पना आधुनिक भाषाशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरली. त्याआधी भाषेचा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक आणि वर्णनात्मक पद्धतीने केला जात होता. परंतु चॉम्स्की यांनी असा दावा केला की भाषा ही केवळ सामाजिक अनुभवातून शिकलेली सवय नसून मानवी मेंदूत अंतर्निहित असलेल्या जैविक संरचनेचा भाग आहे. या विचारातून त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली, ज्यामुळे मानवी मेंदूतील भाषिक क्षमता समजून घेण्यासाठी नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला झाला (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

या सिद्धांताचा प्रभाव केवळ भाषाविज्ञानापुरता मर्यादित राहिला नाही. मानसशास्त्रात त्या काळात प्रबळ असलेल्या Behaviorism या दृष्टिकोनाला त्यांनी बौद्धिक आव्हान दिले आणि त्यातूनच बोधनिक शास्त्राच्या नव्या युगाची सुरुवात झाली. या परिवर्तनाला मानसशास्त्राच्या इतिहासात बोधनिक क्रांती असे म्हटले जाते (Gardner, 1985).

चॉम्स्की यांचे महत्त्व केवळ शैक्षणिक क्षेत्रापुरते मर्यादित नाही. त्यांनी जागतिक राजकारण, माध्यमांची भूमिका आणि सत्ताकेंद्रित व्यवस्थेचे स्वरूप यावरही तीव्र व सखोल टीका केली आहे. त्यांच्या मते, आधुनिक लोकशाही समाजात माध्यमे, राजकीय सत्ता आणि आर्थिक संस्था यांच्या परस्पर संबंधांमुळे जनमताची निर्मिती नियंत्रित केली जाऊ शकते. ही कल्पना त्यांनी विशेषतः त्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथ Manufacturing Consent मध्ये मांडली आहे (Herman & Chomsky, 1988). त्यामुळे अनेक विद्वानांच्या मते चॉम्स्की हे केवळ भाषाविज्ञानाचे संशोधक नसून आधुनिक काळातील सर्वात प्रभावशाली सार्वजनिक बुद्धिजीवींपैकी एक आहेत.

बालपण आणि प्रारंभिक प्रेरणा

नॉम चॉम्स्की यांचा जन्म 7 डिसेंबर 1928 रोजी अमेरिकेतील Philadelphia येथे झाला. त्यांचे बालपण बौद्धिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या समृद्ध अशा वातावरणात गेले. त्यांच्या वडिलांचे नाव William Chomsky होते. ते हिब्रू भाषेचे प्रख्यात विद्वान आणि शिक्षक होते. त्यांनी ज्यू भाषिक परंपरेचा सखोल अभ्यास केला होता आणि हिब्रू भाषेच्या इतिहासावर महत्त्वपूर्ण संशोधन प्रकाशित केले होते. चॉम्स्की यांच्या आईचे नाव Elsie Chomsky होते आणि त्या देखील शिक्षणक्षेत्राशी संबंधित क्षेत्रात कार्यरत होत्या.

या कुटुंबातील बौद्धिक वातावरणाचा चॉम्स्की यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासावर अत्यंत खोल परिणाम झाला. त्यांच्या घरात साहित्य, इतिहास, भाषा, राजकारण आणि सामाजिक प्रश्नांवर नियमित चर्चा होत असे. त्यामुळे लहानपणापासूनच त्यांच्यामध्ये बौद्धिक जिज्ञासा आणि विश्लेषणात्मक विचारसरणी विकसित झाली (Barsky, 1997).

चॉम्स्की यांनी नंतरच्या अनेक मुलाखतींमध्ये सांगितले आहे की त्यांच्या बालपणातील अनुभवांनी त्यांच्या राजकीय आणि सामाजिक जाणिवेला आकार दिला. विशेषतः 1930 च्या दशकातील आर्थिक मंदी, कामगार चळवळी आणि फॅसिझमच्या वाढत्या प्रभावामुळे त्या काळातील सामाजिक परिस्थिती अत्यंत अस्थिर होती. या पार्श्वभूमीवर सामाजिक न्याय, राजकीय स्वातंत्र्य आणि लोकशाही या मूल्यांविषयी त्यांच्यामध्ये लवकरच जागरूकता निर्माण झाली (Chomsky, 2002).

त्यांच्या बालपणातील एक विशेष उल्लेखनीय घटना म्हणजे त्यांनी केवळ दहा वर्षांचे असताना स्पेनमधील राजकीय परिस्थितीवर एक लेख लिहिला. हा लेख Spanish Civil War या संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर लिहिला होता. या युद्धात फॅसिस्ट शक्ती आणि लोकशाहीवादी गट यांच्यात संघर्ष सुरू होता. या घटनेने चॉम्स्की यांच्या मनावर खोल परिणाम केला आणि राजकीय घटनांचे विश्लेषण करण्याची त्यांची क्षमता लहान वयातच विकसित झाली (Barsky, 1997).

या अनुभवामुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात सत्ताकेंद्रित व्यवस्थांवर प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांबद्दलची संवेदनशीलता असे दोन महत्त्वपूर्ण गुण विकसित झाले. याच गुणांमुळे पुढे ते केवळ एक प्रख्यात शास्त्रज्ञच नव्हे तर सामाजिक आणि राजकीय प्रश्नांवर निर्भीडपणे मत व्यक्त करणारे सार्वजनिक बुद्धिजीवी म्हणूनही ओळखले जाऊ लागले.

शिक्षण आणि भाषाविज्ञानातील क्रांती

भाषाविज्ञानाच्या इतिहासात चॉम्स्की यांनी घडवून आणलेली बौद्धिक क्रांती अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. त्यांच्या शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात अमेरिकेतील University of Pennsylvania येथे झाली. येथे त्यांनी तत्त्वज्ञान, गणित आणि भाषाशास्त्र यांचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या बौद्धिक विकासावर सर्वाधिक प्रभाव टाकणाऱ्या व्यक्तींपैकी एक म्हणजे भाषाशास्त्रज्ञ Zellig Harris. Harris हे त्या काळातील संरचनावादी (structuralist) भाषाशास्त्रातील अग्रगण्य विद्वान होते. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली चॉम्स्की यांनी भाषेची रचना, व्याकरण आणि भाषिक नमुने यांचा अभ्यास सुरू केला. तथापि, चॉम्स्की यांनी लवकरच पारंपरिक संरचनावादी भाषाशास्त्राच्या मर्यादा ओळखल्या. त्यांना असे वाटत होते की भाषेचे केवळ निरीक्षणात्मक वर्णन करून तिच्या अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांचे स्पष्टीकरण देता येत नाही (Newmeyer, 1986).

1957 मध्ये प्रकाशित झालेल्या Syntactic Structures या त्यांच्या प्रसिद्ध पुस्तकाने आधुनिक भाषाविज्ञानात आमूलाग्र परिवर्तन घडवले. या पुस्तकात चॉम्स्की यांनी Generative Grammar या सिद्धांताची मांडणी केली. पारंपरिक भाषाविज्ञान मुख्यतः भाषेच्या संरचनांचे वर्गीकरण करण्यावर भर देत होते; परंतु चॉम्स्की यांच्या मते भाषेचा अभ्यास फक्त पृष्ठभागावरील रचना (surface structure) समजून घेण्यासाठी पुरेसा नाही. त्याऐवजी भाषेच्या मागे कार्यरत असलेल्या मानसिक नियमांची प्रणाली समजून घेणे आवश्यक आहे. Generative Grammar चा मुख्य उद्देश म्हणजे मर्यादित नियमांच्या साहाय्याने अनंत वाक्ये कशी निर्माण होऊ शकतात हे स्पष्ट करणे. म्हणजेच मानवी मेंदू भाषिक संरचना निर्माण करण्यासाठी एक सर्जनशील प्रणाली वापरतो (Chomsky, 1957).

चॉम्स्की यांच्या मते भाषा शिकण्याची प्रक्रिया केवळ अनुकरण किंवा सवय यावर आधारित नसते. त्या काळात मानसशास्त्रात प्रभावी असलेल्या वर्तनवादी दृष्टिकोनानुसार भाषा ही वातावरणातील उद्दीपक-प्रतिसाद प्रक्रियेने शिकली जाते असे मानले जात होते. हा दृष्टिकोन विशेषतः B. F. Skinner यांच्या भाषाविषयक विचारांमध्ये दिसून येतो. परंतु चॉम्स्की यांनी याला तीव्र विरोध केला. त्यांच्या मते लहान मुले अत्यंत कमी भाषिक इनपुट असूनही अत्यंत गुंतागुंतीची व्याकरणीय रचना सहज शिकतात. याला त्यांनी “poverty of stimulus” ही संकल्पना जोडली. म्हणजेच उपलब्ध भाषिक माहिती इतकी मर्यादित असतानाही मुलांना भाषा आत्मसात करता येते, याचा अर्थ भाषेची काही मूलभूत रचना मानवी मेंदूत जन्मतः असते (Chomsky, 1965).

या विचारांवर आधारित त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली. Universal Grammar म्हणजे सर्व मानवी भाषांच्या पायाभूत रचनांमध्ये असलेली सार्वत्रिक नियमांची प्रणाली. चॉम्स्की यांच्या मते जगातील सर्व भाषांमध्ये बाह्यरूपाने फरक असला तरी त्यामागील मूलभूत व्याकरणीय तत्त्वे समान असतात. ही तत्त्वे मानवी मेंदूच्या जैविक रचनेचा भाग असतात. त्यामुळे भाषा शिकणे म्हणजे नवीन नियम तयार करणे नसून, मेंदूत आधीपासून असलेल्या सार्वत्रिक संरचनेचे विशिष्ट भाषेच्या स्वरूपात सक्रिय होणे होय (Cook & Newson, 2007).

चॉम्स्की यांच्या सिद्धांतामुळे भाषाविज्ञानाचा अभ्यास पूर्णपणे बदलला. यापूर्वी भाषाविज्ञान प्रामुख्याने वर्णनात्मक स्वरूपाचे होते; परंतु Generative Grammar मुळे भाषेचा अभ्यास मानवी मनाच्या संरचनेचा अभ्यास बनला. या बदलाचा मानसशास्त्रावरही मोठा परिणाम झाला. 20व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मानसशास्त्रात वर्तनवाद ही प्रमुख विचारसरणी होती. परंतु चॉम्स्की यांनी भाषेच्या मानसिक प्रक्रियांवर दिलेला भर यामुळे मानसशास्त्रात मानसिक प्रक्रिया, स्मरण, विचार आणि ज्ञानप्रक्रिया यांच्या अभ्यासाला नवे महत्त्व मिळाले. या व्यापक बौद्धिक परिवर्तनाला बोधनिक क्रांती असे संबोधले जाते.

बोधनिक क्रांतीमुळे मानसशास्त्र, भाषाविज्ञान, संगणकशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि न्यूरोसायन्स या क्षेत्रांमध्ये एक नवीन आंतरशाखीय संशोधनपरंपरा विकसित झाली. मानवी मन माहिती कशी प्रक्रिया करते, ज्ञानाची संरचना कशी तयार होते आणि भाषा विचारांशी कशी जोडलेली आहे या प्रश्नांचा वैज्ञानिक अभ्यास सुरू झाला. अनेक संशोधकांच्या मते चॉम्स्की यांच्या सिद्धांताने आधुनिक संबोधनिक शास्त्र या क्षेत्राच्या निर्मितीत निर्णायक भूमिका बजावली (Gardner, 1985).

त्यामुळेच आज चॉम्स्की यांना केवळ भाषावैज्ञानिक म्हणून नव्हे तर मानवी मनाच्या वैज्ञानिक अभ्यासाला नवे वळण देणारे विचारवंत म्हणूनही ओळखले जाते. त्यांच्या शिक्षणातून आणि संशोधनातून सिद्ध झाले की भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून मानवी मेंदूच्या सर्जनशील आणि संरचनात्मक क्षमतेचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतिबिंब आहे.

एमआयटीमधील कारकीर्द (Career at MIT)

चॉम्स्की यांनी आपले बहुतेक शैक्षणिक जीवन Massachusetts Institute of Technology येथे व्यतीत केले. 1955 साली त्यांनी MIT मध्ये संशोधक (Research Associate) म्हणून काम सुरू केले आणि पुढे 1961 मध्ये ते पूर्णवेळ प्राध्यापक झाले. MIT मध्ये त्यांनी सुमारे सहा दशकांपेक्षा अधिक काळ अध्यापन व संशोधन केले आणि 2002 मध्ये ते Institute Professor Emeritus झाले. या काळात त्यांनी भाषाविज्ञान या शास्त्राच्या स्वरूपात मूलभूत बदल घडवून आणले.

चॉम्स्की यांनी MIT मध्ये विकसित केलेला Generative Grammar हा सिद्धांत आधुनिक भाषाविज्ञानातील सर्वात प्रभावशाली संकल्पनांपैकी एक ठरला. त्यांच्या मते भाषा ही केवळ सामाजिक सवयींचा परिणाम नसून ती मानवी मेंदूत असलेल्या जैविक संरचनेशी संबंधित आहे. ही कल्पना त्यांनी Universal Grammar या सिद्धांतातून मांडली. या सिद्धांतानुसार सर्व मानवी भाषांमध्ये काही मूलभूत व्याकरणीय संरचना समान असतात आणि या संरचना मानवी मेंदूत जन्मतःच अंतर्भूत असतात (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

MIT मध्ये त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अनेक प्रसिद्ध भाषाशास्त्रज्ञ आणि संशोधक तयार झाले. उदाहरणार्थ, Morris Halle, Ray Jackendoff, Steven Pinker यांसारख्या संशोधकांनी पुढे जागतिक स्तरावर भाषाविज्ञान आणि बोधनिक शास्त्राच्या क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले. त्यामुळे MIT हे आधुनिक भाषाविज्ञानाचे जागतिक केंद्र बनले (Smith, 1999).

चॉम्स्की यांच्या संशोधनाचा प्रभाव केवळ भाषाविज्ञानापुरता मर्यादित राहिला नाही. त्यांच्या कल्पनांनी मानसशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि न्यूरोसायन्स यांसारख्या क्षेत्रांमध्येही नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला केला. विशेषतः 1950 आणि 1960 च्या दशकात मानसशास्त्रात Cognitive Revolution घडून आली. या क्रांतीमुळे मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांवर (memory, perception, language processing) संशोधनाला प्रोत्साहन मिळाले (Gardner, 1985).

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या क्षेत्रातही चॉम्स्की यांच्या भाषिक मॉडेल्सचा उपयोग मानवी भाषेच्या संगणकीय विश्लेषणासाठी केला गेला. तसेच न्यूरोसायन्समध्ये भाषा मेंदूत कशी प्रक्रिया केली जाते याचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांच्या सिद्धांतांनी सैद्धांतिक चौकट उपलब्ध करून दिली (Pinker, 1994). त्यामुळे चॉम्स्की यांचे MIT मधील कार्य आधुनिक बोधनिक शास्त्राच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते.

सामाजिक आणि राजकीय विचार (Social and Political Thought)

चॉम्स्की हे केवळ एक प्रख्यात वैज्ञानिक नाहीत तर ते अत्यंत प्रभावशाली सामाजिक आणि राजकीय विचारवंतही आहेत. त्यांनी अनेक दशकांपासून अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणांवर, युद्धनीतीवर आणि माध्यमांच्या भूमिकेवर सखोल टीका केली आहे. विशेषतः Vietnam War दरम्यान त्यांनी अमेरिकन सरकारच्या धोरणांवर उघडपणे टीका केली आणि युद्धविरोधी चळवळीमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला (Chomsky, 1967).

1967 मध्ये त्यांनी लिहिलेला प्रसिद्ध लेख “The Responsibility of Intellectuals” हा अमेरिकन बौद्धिक इतिहासातील एक महत्त्वाचा दस्तऐवज मानला जातो. या लेखात त्यांनी असा युक्तिवाद केला की बौद्धिक व्यक्तींची जबाबदारी म्हणजे सत्तेच्या दाव्यांचे विश्लेषण करणे आणि सत्य जनतेसमोर मांडणे (Chomsky, 1967).

माध्यमांच्या भूमिकेचे विश्लेषण करण्यासाठी त्यांनी Edward S. Herman यांच्यासोबत Manufacturing Consent हे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकात त्यांनी “Propaganda Model” ही संकल्पना मांडली. या मॉडेलनुसार आधुनिक माध्यमे आर्थिक आणि राजकीय सत्ताकेंद्रांच्या प्रभावाखाली कार्य करतात आणि त्यामुळे माहितीचे सादरीकरण अनेकदा विशिष्ट हितसंबंधांना पूरक असते (Herman & Chomsky, 1988).

चॉम्स्की यांच्या मते लोकशाही समाजात माहितीचे नियंत्रण हे सत्तेचे एक महत्त्वाचे साधन असते. जर माध्यमे स्वायत्त नसतील तर नागरिकांना मिळणारी माहिती विकृत होऊ शकते आणि त्यामुळे लोकशाही प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे त्यांनी नेहमीच स्वतंत्र पत्रकारिता आणि टीकात्मक विचारांची गरज अधोरेखित केली आहे.

वैचारिक धैर्य आणि नैतिक भूमिका

चॉम्स्की यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात प्रेरणादायी गुण म्हणजे त्यांचे वैचारिक धैर्य. त्यांनी अनेकदा प्रस्थापित सत्ताकेंद्रांवर आणि लोकप्रिय मतांवर प्रश्न उपस्थित केले. कोणत्याही राजकीय पक्षाचा किंवा विचारधारेचा अंध पाठपुरावा करण्याऐवजी त्यांनी नेहमीच स्वतंत्र आणि टीकात्मक भूमिका घेतली.

चॉम्स्की यांच्या मते बौद्धिक व्यक्तींची प्राथमिक जबाबदारी म्हणजे सत्याचा शोध घेणे आणि सत्तेच्या दाव्यांचे परीक्षण करणे. त्यांनी वारंवार असे नमूद केले आहे की लोकशाही समाजात नागरिकांनी सरकार आणि संस्थांवर प्रश्न विचारणे अत्यावश्यक आहे (Barsky, 1997).

त्यांच्या विचारसरणीत तीन मूलभूत मूल्ये स्पष्टपणे दिसून येतात. पहिले म्हणजे बौद्धिक स्वातंत्र्य, म्हणजेच विचार आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य. दुसरे म्हणजे सामाजिक न्याय, ज्यामध्ये आर्थिक आणि राजकीय असमानतेविरुद्ध भूमिका घेण्यावर भर दिला जातो. तिसरे म्हणजे मानवी प्रतिष्ठा, म्हणजे प्रत्येक व्यक्तीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार आहे. ही मूल्ये त्यांच्या राजकीय लेखनात आणि सार्वजनिक व्याख्यानांमध्ये सातत्याने दिसून येतात.

चॉम्स्की आणि मानसशास्त्र (Chomsky and Psychology)

मानसशास्त्राच्या इतिहासातही चॉम्स्की यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. विशेषतः 1959 मध्ये त्यांनी लिहिलेली समीक्षा मानसशास्त्राच्या विकासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली.

त्या काळात मानसशास्त्रावर B. F. Skinner यांच्या वर्तनवाद या विचारसरणीचा मोठा प्रभाव होता. स्किनर यांनी त्यांच्या Verbal Behavior (1957) या पुस्तकात भाषा शिकणे हे मुख्यतः reinforcement आणि conditioning या प्रक्रियांमुळे घडते असा दावा केला होता.

परंतु चॉम्स्की यांनी 1959 मध्ये या पुस्तकावर लिहिलेल्या समीक्षेत स्किनर यांच्या सिद्धांतावर कठोर टीका केली. त्यांनी असा युक्तिवाद केला की केवळ reinforcement च्या आधारे मानवी भाषेची जटिलता समजावून सांगता येत नाही. मुलांना मर्यादित भाषिक अनुभव असूनही ते नवीन वाक्ये निर्माण करू शकतात, यावरून भाषा शिकण्यामागे अंतर्गत मानसिक संरचना असणे आवश्यक आहे (Chomsky, 1959).

या समीक्षेमुळे मानसशास्त्रात वर्तनवादाच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या आणि मानवी मनातील अंतर्गत प्रक्रियांवर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या बोधनिक मानसशास्त्राचा विकास वेगाने झाला. त्यामुळे चॉम्स्की यांचे योगदान मानसशास्त्राच्या इतिहासात बोधनिक क्रांतीच्या प्रमुख प्रेरक शक्तींपैकी एक मानले जाते (Gardner, 1985).

समारोप

नॉम चॉम्स्की हे केवळ एक महान भाषावैज्ञानिक नाहीत तर ते स्वतंत्र विचारांचे प्रतीक आहेत. त्यांनी जगाला दाखवून दिले की ज्ञानाचा उपयोग केवळ शैक्षणिक यशासाठी नाही तर समाज अधिक न्याय्य आणि विवेकशील बनवण्यासाठीही केला जाऊ शकतो. त्यांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते “विचार करण्याचे स्वातंत्र्य आणि प्रश्न विचारण्याचे धैर्य हेच खरे बौद्धिक स्वातंत्र्य आहे.”

संदर्भ

Barsky, R. (1997). Noam Chomsky: A Life of Dissent. MIT Press.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. Mouton.

Chomsky, N. (1959). Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior. Language, 35(1), 26–58.

Chomsky, N. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. MIT Press.

Chomsky, N. (1967). The Responsibility of Intellectuals. The New York Review of Books.

Chomsky, N. (2002). Understanding Power: The Indispensable Chomsky. New Press.

Cook, V., & Newson, M. (2007). Chomsky’s Universal Grammar: An Introduction. Oxford: Blackwell.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Herman, E. S., & Chomsky, N. (1988). Manufacturing Consent: The Political Economy of the Mass Media. Pantheon Books.

Newmeyer, F. (1986). Linguistic Theory in America. Orlando: Academic Press.

Pinker, S. (1994). The Language Instinct. William Morrow.

Smith, N. (1999). Chomsky: Ideas and Ideals. Cambridge University Press.

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).

मिलर यांच्या संशोधनाने मानवी मेंदू माहिती कशी ग्रहण करतो, ती कशी साठवतो आणि त्यावर प्रक्रिया कशी करतो याविषयी एक नवीन वैज्ञानिक चौकट निर्माण केली. त्यांच्या कार्यामुळे मनाला केवळ प्रतिक्रियात्मक प्रणाली म्हणून पाहण्याऐवजी माहिती प्रक्रिया करणारी सक्रिय प्रणाली म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण झाली. विशेषतः मानवी स्मरणशक्तीच्या मर्यादांवर त्यांनी केलेल्या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात “7 ± 2” ही संकल्पना अत्यंत प्रसिद्ध झाली. या संकल्पनेनुसार अल्पकालीन स्मरणशक्ती एकावेळी मर्यादित प्रमाणात माहिती धारण करू शकते. या निष्कर्षामुळे शिक्षणशास्त्र, संगणक विज्ञान, माहिती तंत्रज्ञान आणि बोधनिक विज्ञान या अनेक क्षेत्रांमध्ये संशोधनाला नवी दिशा मिळाली (Miller, 1956; Anderson, 2015).

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

जॉर्ज मिलर यांचा जन्म 3 फेब्रुवारी 1920 रोजी अमेरिकेतील Charleston, West Virginia येथे झाला. त्यांच्या बालपणातच ज्ञानाबद्दल तीव्र जिज्ञासा दिसून येत होती. विशेषतः भाषा, संगीत आणि मानवी विचार प्रक्रियेबद्दल त्यांना मोठे आकर्षण होते. बालपणी त्यांनी संगीताचे प्रशिक्षणही घेतले आणि काही काळ ते व्यावसायिक पातळीवर संगीत क्षेत्रात जाण्याचाही विचार करत होते. परंतु पुढे त्यांची बौद्धिक उत्सुकता मानवी विचार आणि भाषा यांच्याकडे अधिक वळली. याच जिज्ञासेमुळे त्यांनी पुढे मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात प्रवेश केला (Hunt, 2007).

     उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी University of Alabama येथे प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी सुरुवातीला इतिहास आणि भाषाविज्ञान (linguistics) यांचा अभ्यास केला. भाषेची रचना, शब्दांचा अर्थ आणि भाषेचा मानवी विचारांवर होणारा प्रभाव या विषयांनी त्यांना विशेष आकर्षित केले. भाषाविज्ञानाच्या अभ्यासातून त्यांना हे जाणवले की भाषा आणि विचार यांचा परस्पर संबंध अत्यंत गुंतागुंतीचा आहे. हीच जाणीव पुढे त्यांच्या बोधनिक मानसशास्त्रातील संशोधनाचा आधार ठरली.

पुढे त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी Harvard University येथे प्रवेश घेतला आणि मानसशास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. हार्वर्डमध्ये त्यांना त्या काळातील अनेक प्रतिष्ठित मानसशास्त्रज्ञ आणि संशोधकांचा प्रभाव लाभला. येथे त्यांनी मानवी संवेदन, भाषा आणि स्मरणशक्ती या विषयांवर संशोधन सुरू केले. हार्वर्डमधील संशोधन वातावरणामुळे त्यांची विचारसरणी अधिक वैज्ञानिक आणि विश्लेषणात्मक बनली (Miller, 2003).

दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव आणि संशोधन

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात अनेक अमेरिकन संशोधकांप्रमाणेच मिलर यांनाही युद्धाशी संबंधित संशोधन प्रकल्पांमध्ये सहभागी व्हावे लागले. त्या काळात त्यांनी मानवी संवाद प्रणाली आणि माहिती हस्तांतरण यावर संशोधन केले. युद्धकाळात सैन्य आणि तांत्रिक प्रणालींमध्ये संवाद अधिक कार्यक्षम कसा बनवता येईल हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न होता. या संदर्भात मिलर यांनी मानवी ग्रहण क्षमता, माहिती प्रक्रिया आणि संकेत यांचा अभ्यास केला.

या संशोधनादरम्यान त्यांचा परिचय Information Theory या महत्त्वपूर्ण सिद्धांताशी झाला. हा सिद्धांत मुख्यतः गणितज्ञ आणि अभियंता Claude Shannon यांनी विकसित केला होता. माहिती सिद्धांतानुसार कोणत्याही संवाद प्रणालीमध्ये माहितीचे मोजमाप, हस्तांतरण आणि प्रक्रिया यांचे गणितीय विश्लेषण करता येते. मिलर यांनी या सिद्धांताचा उपयोग करून मानवी मेंदू माहिती कशी प्रक्रिया करतो याचा अभ्यास सुरू केला.

याच काळात त्यांनी मानवी माहिती प्रक्रिया या संकल्पनेचा पाया घातला. मानवी मेंदूला त्यांनी एक प्रकारच्या माहिती प्रक्रिया प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न केला. ही कल्पना पुढे बोधनिक मानसशास्त्राच्या विकासात अत्यंत महत्त्वाची ठरली. यामुळे मानसशास्त्रात संगणक विज्ञान, भाषाविज्ञान आणि गणित यांचा समन्वय सुरू झाला आणि आंतरशाखीय संशोधनाला चालना मिळाली (Gardner, 1985; Anderson, 2015).

बोधनिक क्रांतीतील योगदान (Cognitive Revolution)

1950 च्या दशकात मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात वर्तनवाद या दृष्टिकोनाचे वर्चस्व होते. या दृष्टिकोनानुसार मानसशास्त्र हे केवळ निरीक्षण करता येणाऱ्या अभ्यास करणारे विज्ञान असावे, अशी धारणा होती. त्यामुळे मानवी मनातील विचार, स्मरणशक्ती, कल्पनाशक्ती किंवा भाषा यांसारख्या अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांना संशोधनातून जवळजवळ वगळले गेले होते.

परंतु 1950 च्या दशकात काही संशोधकांनी या दृष्टिकोनावर प्रश्न उपस्थित केले. त्यापैकी सर्वात प्रभावी संशोधक म्हणजे मिलर. मिलर यांनी मांडले की मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी केवळ बाह्य प्रतिक्रिया पाहणे पुरेसे नाही; त्यामागील मानसिक प्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक आहे. या विचारांमुळे मानसशास्त्रात एक महत्त्वपूर्ण बदल घडून आला, ज्याला बोधनिक क्रांती असे म्हटले जाते.

या क्रांतीमुळे मानसशास्त्राचा दृष्टिकोन मूलभूतपणे बदलला. मानवी मनाला एक माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. संगणक विज्ञान, भाषाविज्ञान आणि न्यूरोसायन्स यांसारख्या क्षेत्रांशी मानसशास्त्राचे नवे संबंध निर्माण झाले. या नव्या दृष्टिकोनातून मानवी मन माहिती कशी ग्रहण करते, ती कशी साठवते, तिचे विश्लेषण कसे करते आणि निर्णय कसे घेते याचा अभ्यास सुरू झाला (Gardner, 1985; Miller, 2003).

या बौद्धिक परिवर्तनात मिलर यांनी अनेक विद्वानांसोबत सहकार्य केले. विशेषतः Noam Chomsky आणि Jerome Bruner या संशोधकांचा प्रभाव अत्यंत महत्त्वाचा होता. चॉम्स्की यांनी भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात मानवी भाषेची जन्मजात रचना असल्याचे प्रतिपादन केले. त्यांनी 1959 मध्ये वर्तनवादी मानसशास्त्रावर तीव्र टीका करताना सांगितले की भाषा शिकणे हे केवळ उद्दीपक-प्रतिसाद प्रक्रियेद्वारे समजावून सांगता येत नाही (Chomsky, 1959). या टीकेमुळे वर्तनवादाच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या आणि मानसिक प्रक्रियांवरील संशोधनाला चालना मिळाली.

त्याचप्रमाणे, जेरोम ब्रुनर यांनी मानवी ज्ञाननिर्मिती आणि बोधात्मक विकास यावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. ब्रुनर आणि मिलर यांनी मिळून 1960 मध्ये Center for Cognitive Studies (Harvard University) ची स्थापना केली. या केंद्राने मानसशास्त्रातील बोधनिक दृष्टिकोनाला संस्थात्मक आधार दिला आणि बोधनिक मानसशास्त्राचा विकास वेगाने घडवून आणला (Bruner, 1990).

या सर्व संशोधकांच्या संयुक्त कार्यामुळे मानसशास्त्रात मानवी मनाला संगणकासारखी माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याची संकल्पना विकसित झाली. या दृष्टिकोनामुळे स्मरणशक्ती, भाषा, समस्या-निराकरण, निर्णय-प्रक्रिया आणि अवधान यांसारख्या विषयांवर विस्तृत संशोधन सुरू झाले. त्यामुळे बोधनिक मानसशास्त्र हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक प्रमुख शाखा म्हणून विकसित झाले (Neisser, 1967).

“The Magical Number Seven”

1956 मध्ये जॉर्ज मिलर यांनी प्रकाशित केलेला The Magical Number Seven, Plus or Minus Two हा संशोधन निबंध मानसशास्त्राच्या इतिहासातील अत्यंत प्रभावशाली लेखांपैकी एक मानला जातो. हा लेख Psychological Review या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला होता. या संशोधनात मिलर यांनी मानवी अल्पकालीन स्मरणशक्ती (Short-Term Memory) ची मर्यादा तपासली आणि एक महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष मांडला.

मिलर यांच्या निरीक्षणानुसार, मानवी अल्पकालीन स्मरणशक्ती एकावेळी साधारणतः 5 ते 9 माहिती घटक लक्षात ठेवू शकते. या मर्यादेला त्यांनी “7 ± 2 Rule” असे संबोधले. म्हणजेच, बहुतांश लोक एकावेळी सुमारे सात घटक (plus or minus two) स्मरणात ठेवू शकतात (Miller, 1956).

उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला 1234567 या अंकांची मालिका दिली तर ती सहज लक्षात ठेवता येते, कारण या मालिकेत फक्त सात घटक आहेत. परंतु जर अंकांची मालिका मोठी आणि अनियमित असेल, जसे की 394857162 तर ती लक्षात ठेवणे कठीण होते, कारण अल्पकालीन स्मरणशक्तीची मर्यादा ओलांडली जाते. या समस्येचे स्पष्टीकरण करताना मिलर यांनी Chunking ही संकल्पना मांडली. Chunking म्हणजे मोठ्या माहितीला लहान-लहान अर्थपूर्ण घटकांमध्ये विभागणे.

उदाहरणार्थ: 194719501999 ही मालिका लक्षात ठेवणे अवघड वाटू शकते. परंतु जर ती अशा प्रकारे विभागली: 1947 – 1950 – 1999

तर ती तीन अर्थपूर्ण घटकांमध्ये विभागली जाते आणि सहज लक्षात राहते. म्हणजेच, स्मरणशक्तीची मर्यादा केवळ घटकांच्या संख्येवर नसून त्या घटकांच्या अर्थपूर्ण संरचनेवर देखील अवलंबून असते (Baddeley, 2012).

मिलर यांच्या या संशोधनाचा प्रभाव मानसशास्त्रापुरता मर्यादित राहिला नाही. शिक्षणशास्त्रात विद्यार्थ्यांना माहिती सुलभ पद्धतीने शिकवण्यासाठी chunking तत्त्वाचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, पाठ्यपुस्तकातील माहिती लहान उपविभागांमध्ये मांडणे, महत्त्वाचे मुद्दे बुलेट्समध्ये देणे किंवा संकल्पनात्मक नकाशे तयार करणे.

संगणक विज्ञान आणि User Interface (UI) Design मध्येही या तत्त्वाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. उदाहरणार्थ, फोन नंबर साधारणतः 3-3-4 अशा गटांमध्ये लिहिले जातात (उदा. 987-654-3210), कारण ते स्मरणात ठेवणे सोपे होते. जाहिरात क्षेत्रातही ब्रँड संदेश लहान आणि लक्षात राहतील अशा घटकांमध्ये मांडले जातात (Norman, 2013).

यामुळे मिलर यांच्या संशोधनाने मानवी स्मरणशक्तीच्या मर्यादा आणि तिच्या कार्यपद्धतीबद्दल वैज्ञानिक समज निर्माण केली. आजही बोधनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मानव-संगणक संवाद या क्षेत्रांमध्ये या संकल्पनेचा व्यापक उपयोग केला जातो.

भाषा आणि मन यावरील संशोधन

मानवी भाषा आणि विचार प्रक्रियेतील संबंध हा आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचा संशोधनविषय आहे. या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांमध्ये मिलर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. मिलर यांनी भाषेला केवळ संवादाचे साधन म्हणून न पाहता ती मानवी विचारप्रक्रियेची मूलभूत रचना घडविणारी प्रणाली आहे असे प्रतिपादन केले. त्यांच्या मते भाषा, स्मरणशक्ती आणि संज्ञान या तीनही प्रक्रिया परस्परावलंबी आहेत. मनुष्य विचार करताना अनेकदा भाषिक प्रतीकांचा उपयोग करतो; म्हणूनच भाषा ही मानवी मानसिक प्रतिनिधित्वांची संरचना घडविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते (Miller, 1956; Miller, 2003).

1950–60 च्या दशकात मानसशास्त्रात वर्तनवादाचा प्रभाव प्रबळ होता. त्या काळात मानसिक प्रक्रिया थेट अभ्यासण्याऐवजी फक्त बाह्य वर्तनावर भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी भाषेच्या अभ्यासातून दाखवून दिले की मानवी मन समजून घेण्यासाठी अंतर्गत बोधनिक प्रक्रिया समजणे अत्यावश्यक आहे. भाषेचे आकलन, वाक्यरचना, अर्थनिर्मिती आणि स्मरणशक्ती यांचा अभ्यास केल्याशिवाय मानवी विचार प्रणाली समजणे अशक्य आहे. या दृष्टिकोनामुळे बोधनिक मानसशास्त्रात मोठी क्रांती झाली, ज्याला पुढे बोधनिक क्रांती असे संबोधले गेले (Gardner, 1985).

Princeton University मधील संशोधन

Princeton University येथे प्राध्यापक म्हणून कार्य करताना मिलर यांनी भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि मानसशास्त्र या तीन क्षेत्रांना एकत्र आणणारे आंतरशाखीय संशोधन सुरू केले. त्यांच्या संशोधनाचा मुख्य उद्देश असा होता की मानवी मन माहिती कशी संरचित करते आणि भाषिक प्रणाली त्या प्रक्रियेत कशी मदत करते.

या काळात त्यांनी भाषा समजण्याच्या प्रक्रियेचे मॉडेल विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की भाषा समजणे ही फक्त शब्द ओळखण्याची प्रक्रिया नसून ती बोधात्मक प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये स्मरणशक्ती, अर्थनिर्मिती आणि संदर्भ या घटकांचा सक्रिय सहभाग असतो (Miller, 1978).

मिलर यांनी भाषाशास्त्रज्ञ Noam Chomsky यांच्या जनरेटिव्ह व्याकरण सिद्धांताचा प्रभाव स्वीकारला आणि भाषेच्या मानसिक संरचनेचा अभ्यास मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे भाषेचा अभ्यास फक्त व्याकरणाच्या नियमांपुरता मर्यादित न राहता तो मानवी बोधनाच्या व्यापक चौकटीत समाविष्ट झाला (Chomsky, 1957; Miller, 2003).

WordNet प्रकल्पाची निर्मिती

मानवी भाषेच्या अर्थरचनेचा (semantic structure) अभ्यास करण्यासाठी मिलर यांनी पुढे एक अत्यंत महत्त्वाचा संशोधन प्रकल्प सुरू केला, ज्याचे नाव आहे WordNet. हा प्रकल्प 1980 च्या दशकात Princeton University मध्ये सुरू करण्यात आला.

WordNet हा एक semantic lexical database आहे जो इंग्रजी भाषेतील शब्दांचे अर्थ, त्यांचे परस्परसंबंध आणि संकल्पनात्मक वर्गीकरण दाखवतो. पारंपरिक शब्दकोशांमध्ये शब्दांचे अर्थ स्वतंत्रपणे दिलेले असतात; परंतु WordNet मध्ये शब्दांचे अर्थ एका संकल्पनात्मक नेटवर्कमध्ये (semantic network) जोडलेले असतात. या नेटवर्कमध्ये शब्दांना “synsets” (synonym sets) मध्ये गटबद्ध केले जाते, म्हणजे समान अर्थ असलेल्या शब्दांचा समूह तयार केला जातो (Miller, 1995).

उदाहरणार्थ, WordNet मध्ये शब्दांमधील विविध संबंध दाखवले जातात जसे Synonymy (समानार्थी शब्द), Antonymy (विरुद्धार्थी शब्द), Hypernymy (सामान्य श्रेणी), Hyponymy (उपश्रेणी), आणि Meronymy (भाग–संपूर्ण संबंध).

या संरचनेमुळे शब्दांच्या अर्थसंबंधांचा अभ्यास अधिक वैज्ञानिक पद्धतीने करता येतो. WordNet हा केवळ भाषाशास्त्रातील साधन नसून तो आज संगणक विज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रातही अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे.

WordNet आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

आजच्या डिजिटल युगात WordNet चा वापर अनेक आधुनिक तंत्रज्ञानांमध्ये केला जातो. विशेषतः खालील क्षेत्रांमध्ये त्याचे महत्त्व मोठे आहे:

• Natural Language Processing (NLP) – संगणकाला मानवी भाषा समजून घेण्यासाठी WordNet मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.
• Artificial Intelligence (AI) – अर्थसंबंध ओळखण्यासाठी WordNet चा उपयोग केला जातो.
• Search Engines – शोध प्रणालींना शब्दांचे पर्यायी अर्थ समजण्यासाठी WordNet मदत करते.
• Machine Translation – भाषांतर प्रणालींमध्ये शब्दांच्या अर्थसंदर्भाचे विश्लेषण करण्यासाठी WordNet उपयुक्त ठरते.

या प्रकल्पामुळे मानवी भाषा आणि संगणकीय प्रणाली यांच्यातील दुवा निर्माण झाला. त्यामुळे WordNet ला आधुनिक Computational Linguistics मधील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते (Fellbaum, 1998).

पुरस्कार आणि सन्मान

मिलर यांच्या संशोधनामुळे मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र आणि संगणक विज्ञान या सर्व क्षेत्रांवर खोलवर परिणाम झाला. त्यामुळे त्यांच्या कार्याचा जागतिक स्तरावर गौरव करण्यात आला. 1991 साली त्यांना अमेरिकेतील विज्ञान क्षेत्रातील अत्यंत प्रतिष्ठित पुरस्कार असलेला National Medal of Science प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार अमेरिकेच्या सरकारकडून विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रात असामान्य योगदान देणाऱ्या संशोधकांना दिला जातो. मिलर यांना हा पुरस्कार बोधनिक मानसशास्त्र आणि भाषेच्या वैज्ञानिक अभ्यासातील त्यांच्या योगदानासाठी देण्यात आला (National Science Foundation, 1991).

तसेच ते American Psychological Association या जगातील सर्वात मोठ्या मानसशास्त्रीय संघटनेचे अध्यक्ष (President) म्हणूनही कार्यरत होते. या पदावर असताना त्यांनी मानसशास्त्रात आंतरशाखीय संशोधनाला प्रोत्साहन दिले.

व्यक्तिमत्त्व आणि संशोधन दृष्टिकोन

मिलर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील काही विशेष गुणांमुळे ते महान संशोधक म्हणून ओळखले जातात. त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा गुण म्हणजे कुतूहल. मानवी मन कसे कार्य करते याविषयी त्यांना बालपणापासूनच प्रचंड जिज्ञासा होती.

त्यांचा दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे आंतरविद्याशाखीय विचार. मिलर यांच्या मते मानसशास्त्र एकट्याने मानवी मनाचे पूर्ण स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही. म्हणून त्यांनी मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व शाखांचे ज्ञान एकत्रित करून संशोधन केले. हा दृष्टिकोन पुढे बोधनिक विज्ञान या नव्या क्षेत्राच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरला (Gardner, 1985).

तिसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे गुंतागुंतीच्या संकल्पना अत्यंत साध्या भाषेत समजावून सांगण्याची क्षमता. त्यांचा प्रसिद्ध संशोधन निबंध “The Magical Number Seven, Plus or Minus Two” हा याचाच उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.

मिलर यांचा विश्वास होता की: “मानवी मन समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व शाखांचे एकत्रित अध्ययन आवश्यक आहे.” हा दृष्टिकोन आजच्या बोधनिक विज्ञानाच्या मूलभूत तत्त्वांपैकी एक मानला जातो.

समारोप:

मिलर यांचे निधन 22 जुलै 2012 रोजी झाले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांनी निर्माण केलेल्या संकल्पना आणि सिद्धांत आजही मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात. विशेषतः स्मरणशक्तीवरील संशोधन, भाषा आणि संज्ञान यावरील सिद्धांत, आणि WordNet प्रकल्प या त्यांच्या कार्यामुळे आधुनिक Cognitive Science च्या विकासाला मोठी चालना मिळाली. त्यामुळेच अनेक संशोधक मिलर यांना “बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार” असे संबोधतात.

संदर्भ

Anderson, J. R. (2015). Cognitive Psychology and Its Implications. New York: Worth Publishers.

Baars, B. J. (1986). The Cognitive Revolution in Psychology. New York: Guilford Press.

Baddeley, A. (2012). Working Memory: Theories, Models, and Controversies. Annual Review of Psychology.

Bruner, J. (1990). Acts of Meaning. Harvard University Press.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. The Hague: Mouton.

Chomsky, N. (1959). Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior. Language, 35(1), 26–58.

Fellbaum, C. (Ed.). (1998). WordNet: An Electronic Lexical Database. Cambridge, MA: MIT Press.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Hunt, M. (2007). The Story of Psychology. New York: Anchor Books.

Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63(2), 81–97.

Miller, G. A. (1995). WordNet: A lexical database for English. Communications of the ACM, 38(11), 39–41.

Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 141–144.

National Science Foundation. (1991). National Medal of Science Recipients.

Neisser, U. (1967). Cognitive Psychology. Appleton-Century-Crofts.

Norman, D. (2013). The Design of Everyday Things. Basic Books.