विवाह यशस्वी
करण्यासाठी सात तत्वे : जॉन गॉटमन
मानवी
नातेसंबंध हे अत्यंत गुंतागुंतीचे, बहुआयामी आणि संदर्भाधिष्टीत मानले जातात. त्यामुळे अशा नात्यांबाबत अचूक,
दीर्घकालीन भाकीत करणे हे मानसशास्त्रासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण विज्ञानासाठीही मोठे आव्हान मानले गेले आहे. व्यक्तींच्या
भावना, संवादशैली, सामाजिक-सांस्कृतिक
पार्श्वभूमी, जैविक प्रतिसाद आणि आयुष्यभर होणारे बदल या
सर्व घटकांमुळे मानवी नात्यांमध्ये अनिश्चितता मोठ्या प्रमाणात असते. म्हणूनच
पारंपरिक मानसशास्त्रात नातेसंबंधांवरील अभ्यास बहुतेक वेळा वर्णनात्मक स्वरूपाचा
राहिला; भाकीत करणारा नव्हे. अशा पार्श्वभूमीवर, केवळ 15 मिनिटांच्या संवादाच्या निरीक्षणावरून एखादे जोडपे पुढील 7 ते 9
वर्षांत घटस्फोट घेणार की वैवाहिक नात्यात टिकून राहणार, याची
90% पेक्षा अधिक अचूक भाकीत करता येते, हा निष्कर्ष
स्वतःमध्येच वैज्ञानिक दृष्ट्या क्रांतिकारक ठरतो (Gottman, 1994; Gottman
& Levenson, 2000).
हे असाधारण
भाकीत शक्य करून दाखवणारे संशोधक म्हणजे John Gottman. मानसशास्त्राच्या इतिहासात इतक्या अचूकतेने मानवी वर्तनाचा आणि
नातेसंबंधांचा अंदाज बांधणारे संशोधन अत्यंत दुर्मिळ आहे. गॉटमन यांनी हे स्पष्ट
केले की, घटस्फोट किंवा नात्याचे यश हे एखाद्या मोठ्या
घटनेमुळे अचानक घडत नाही, तर ते दैनंदिन संवादातील सूक्ष्म
भावनिक नमुन्यांवर आधारित असते. विशेषतः वादाच्या वेळी व्यक्तीमध्ये होणाऱ्या
भावना, त्यांची तीव्रता, क्रम आणि
परस्पर प्रतिसाद यांचे विश्लेषण केल्यास नात्याची दिशा ओळखता येते, असा त्यांचा मूलभूत वैज्ञानिक दावा होता (Gottman, 1999).
या
सूक्ष्म भावनिक विश्लेषणासाठी गॉटमन यांनी Specific Affect
Coding System (SPAFF) विकसित केली. ही एक
अत्यंत काटेकोर, कालबद्ध कोडिंग प्रणाली असून, त्याद्वारे संवादाच्या वेळी व्यक्त होणाऱ्या भावना जसे की राग, तिरस्कार, बचावात्मकता, भीती,
दुःख, आनंद, प्रेम,
कुतूहल इ. स्वतंत्रपणे नोंदवल्या जातात. SPAFF ही प्रणाली केवळ भाषिक आशयावर (what is said) नव्हे,
तर आवाजातील चढउतार, चेहऱ्यावरील भाव, देहबोली आणि शारीरिक प्रतिसाद यांवर आधारित आहे. त्यामुळे ती पारंपरिक
प्रश्नावली किंवा स्व-अहवाल (self-report) पद्धतींपेक्षा अधिक विश्वासार्ह मानली जाते. आज जगभरात जिथे वैज्ञानिक
पद्धतीने नातेसंबंधांवर संशोधन केले जाते, तिथे SPAFF
किंवा तिच्यावर आधारित प्रणाली वापरल्या जातात (Gottman
& Krokoff, 1989; Coan & Gottman, 2007).
सुमारे
40 वर्षांच्या दीर्घकालीन संशोधनामुळे गॉटमन यांना “Relationship
Science चे जनक” असे संबोधले जाते. त्यांच्या संशोधनाचे वैशिष्ट्य
म्हणजे प्रयोगशाळेतील नियंत्रित निरीक्षणे, नैसर्गिक
परिस्थितीतील संवाद, तसेच अनेक वर्षे त्याच जोडप्यांचा
पाठपुरावा करून नात्याचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासणे. या पद्धतीमुळे त्यांच्या
निष्कर्षांना केवळ सांख्यिकीयच नव्हे, तर प्रत्यक्ष जीवनातील
वैधताही प्राप्त झाली (Gottman, 2015).
गॉटमन
यांच्या कार्याचा आंतरराष्ट्रीय प्रभाव लक्षात घेऊन, 2007 साली Psychotherapy Networker या प्रतिष्ठित
नियतकालिकाने त्यांना गेल्या 25 वर्षांतील जगातील 10 सर्वात प्रभावशाली थेरपिस्ट
यांच्या यादीत स्थान दिले. ही निवड त्यांच्या केवळ संशोधनासाठी नव्हे, तर त्या संशोधनावर आधारित उपचारपद्धती म्हणजेच Gottman Method
Couples Therapy यासाठीही होती. ही थेरपी आज जगभरातील विवाह
समुपदेशक आणि क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट वापरतात (Gottman & Silver, 2015).
महत्त्वाचे
म्हणजे, गॉटमन हे केवळ भावनिक किंवा क्लिनिकल दृष्टिकोनातून
काम करणारे थेरपिस्ट नव्हते. ते Institute of Mathematical Psychology चे फेलो होते. याचा अर्थ असा की त्यांनी मानवी भावना आणि नातेसंबंधांचा
अभ्यास गणितीय मॉडेल्स, सांख्यिकीय विश्लेषण आणि जैवशारीरिक मापनांच्या
आधारे केला. हृदयगती, त्वचेची विद्युत चालकता (skin
conductance), रक्तदाब आणि हार्मोनल बदल यांचा संवादाशी असलेला
संबंध त्यांनी संख्यात्मक पद्धतीने मांडला. त्यामुळे “भावना म्हणजे फक्त
व्यक्तिनिष्ठ अनुभव” ही धारणा त्यांनी मोडून काढली आणि भावना या मापन करता येण्याजोग्या,
विश्लेषण करता येण्याजोग्या वैज्ञानिक घटक आहेत, हे ठामपणे सिद्ध केले (Gottman & Levenson,
1988).
एकूणच, जॉन गॉटमन यांचे संशोधन हे मानसशास्त्रातील एक मैलाचा दगड मानले जाते.
त्यांनी प्रेम, विवाह आणि नातेसंबंध यांना अनुभवजन्य भावना या
चौकटीतून बाहेर काढून पुराव्यावर आधारित विज्ञान म्हणून प्रस्थापित केले. त्यामुळे
आज नातेसंबंधांवरील चर्चा ही केवळ तात्त्विक किंवा सल्लावजा न राहता, ठोस संशोधन आणि अचूक भाकिताच्या पायावर उभी राहिली आहे.
‘लव्ह लॅब’ : प्रेमाचे विज्ञान
मानवी प्रेम, विवाह आणि
नातेसंबंध यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याच्या दृष्टीने एक ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे John
Gottman यांनी वॉशिंग्टन विद्यापीठात स्थापन केलेली ‘Love
Lab’. पारंपरिक
मानसशास्त्रीय संशोधनात मुलाखती, प्रश्नावली किंवा स्व-अहवाल यावर भर
दिला जात असताना, गॉटमन यांनी त्यापेक्षा एक पाऊल पुढे
जात मानवी भावनांना जैविक पातळीवर मापन करण्याचा धाडसी प्रयत्न केला. म्हणूनच
‘लव्ह लॅब’ ही केवळ जोडप्यांना व्यक्त होण्याची जागा नव्हती, तर ती एक
पूर्णतः फिजियोलॉजिकल प्रयोगशाळा होती (Gottman &
Levenson, 1985).
या प्रयोगशाळेत जोडप्यांना एका
घरासारख्या वातावरणात ठेवले जाई, जेणेकरून त्यांचे वर्तन कृत्रिम न
वाटता नैसर्गिक राहील. चर्चा सुरू असताना त्यांच्या शरीराला विविध सेन्सर्स लावले
जात. या सेन्सर्सच्या मदतीने हृदयाचे ठोके, घामाचे प्रमाण, रक्ताभिसरण, श्वसनगती, तसेच काही
अभ्यासांमध्ये रक्ताचे नमुने घेऊन ताण-तणावाशी संबंधित हार्मोन्सचे मापन केले जाई
(Gottman & Levenson, 1988). यासोबतच संपूर्ण संवाद
व्हिडिओ रेकॉर्डिंगद्वारे टिपला जाई आणि नंतर फ्रेम-बाय-फ्रेम विश्लेषण केले जाई.
या सखोल निरीक्षणातून गॉटमन यांना हे
स्पष्टपणे जाणवले की, भावनिक प्रतिक्रिया केवळ शब्दांत
नसून शरीरातही उमटतात. एखादा जोडीदार तिरस्काराने बोलत असताना, दुसऱ्याच्या
शरीरातील हृदयगती झपाट्याने वाढते, घामाचे प्रमाण
वाढते आणि “fight or flight” प्रतिक्रिया सक्रिय होते. म्हणजेच
संवाद बिघडण्याआधीच शरीर त्याचा इशारा देत असते. याच निरीक्षणांवर आधारित गॉटमन
यांनी SPAFF विकसित केली. ही प्रणाली संवादातील सूक्ष्म भावनिक संकेत जसे की राग, तिरस्कार, भीती, आनंद, उपहास यांना
कोड करून मापन करण्याची वैज्ञानिक पद्धत आहे (Gottman, 1994).
15 मिनिटांचा वाद आणि भविष्याचा
अंदाज
‘लव्ह लॅब’मधील सर्वात क्रांतिकारी
प्रयोग म्हणजे 15 मिनिटांचा वाद प्रयोग. गॉटमन जोडप्यांना प्रयोगशाळेत बोलावून, त्यांच्या
वैवाहिक आयुष्यातील एखाद्या जुन्या आणि अपूर्ण राहिलेल्या वादाच्या विषयावर सलग 15
मिनिटे चर्चा करायला सांगत. हा विषय जाणूनबुजून निवडला जाई, कारण अशा
मुद्द्यांवर बोलताना जोडप्यांच्या खऱ्या संवाद पद्धती, सत्तासंबंध आणि भावनिक सवयी स्पष्टपणे दिसून येतात (Gottman
& Levenson, 1992).
या प्रयोगातून गॉटमन यांना एक अत्यंत
महत्त्वाचा निष्कर्ष मिळाला, वादाची पहिली 3 मिनिटेच ठरवतात की हा संवाद
सुसंवादाकडे जाणार की विसंवादाकडे. ज्या जोडप्यांची सुरुवात सौम्य, संयमी आणि
आदरयुक्त असते, त्यांचे भांडण जरी पुढे झाले तरी ते
नियंत्रणाबाहेर जात नाही. उलट, ज्या जोडप्यांची सुरुवात आरोप, टीका किंवा
तिरस्काराने होते, त्यांचा संवाद लवकरच भावनिक आणि
शारीरिक पातळीवर बिघडतो (Gottman, 1999).
यशस्वी जोडपी या पहिल्या तीन
मिनिटांत स्वतःच्या भावनांची जबाबदारी घेतात, “तू” ऐवजी “मी”
पासून बोलतात आणि जोडीदाराच्या चारित्र्यावर हल्ला न करता विशिष्ट परिस्थितीवर
लक्ष केंद्रित करतात. यामुळे दोघांच्याही शरीरातील ताण-तणाव वाढत नाही आणि
तर्कशक्ती कार्यरत राहते. याउलट, अपयशी जोडप्यांमध्ये सुरुवातीलाच
हृदयगती तीव्र वाढलेली, कॉर्टिसोलची
पातळी जास्त आणि “emotional flooding” दिसून येते, ज्यात
माणूस ऐकण्याच्या स्थितीत राहत नाही (Levenson &
Gottman, 1985).
या 15 मिनिटांच्या चर्चेतील भावनिक
संकेत, शारीरिक मापन आणि संवाद पद्धती यांचा एकत्रित अभ्यास करून गॉटमन यांनी
पुढील 7 ते 9 वर्षांतील घटस्फोट किंवा नातं टिकण्याची शक्यता 90% पेक्षा जास्त
अचूकतेने भाकीत केली. म्हणूनच ‘लव्ह लॅब’ हे प्रेमावरचे केवळ प्रयोग नव्हते, तर ते मानवी
नात्यांच्या भविष्याचा वैज्ञानिक नकाशा ठरले.
घटस्फोटाकडे नेणारे ‘चार घोडेस्वार’
वैवाहिक नात्यांचा ऱ्हास अचानक होत
नाही, तर तो संवादाच्या विशिष्ट नकारात्मक पद्धतींमधून हळूहळू घडत जातो, असे ठामपणे
मांडणारे संशोधन John Gottman यांनी केले. जवळजवळ चार दशकांच्या
प्रयोगशाळा-आधारित, दीर्घकालीन अभ्यासातून त्यांनी असे
निरीक्षण नोंदवले की घटस्फोटाकडे झुकणाऱ्या नात्यांमध्ये चार ठरावीक संवाद-घटक
सातत्याने आढळतात. बायबलमधील Book of Revelation मधील
विनाशाच्या प्रतीकात्मक प्रतिमेचा संदर्भ घेऊन गॉटमन यांनी या घटकांना “The
Four Horsemen of the Apocalypse” असे नाव दिले (Gottman, 1994;
Gottman & Levenson, 2000). हे चार ‘घोडेस्वार’ केवळ भांडणाचे प्रकार
नाहीत, तर नात्याच्या भावनिक पायाला पोखरणाऱ्या मानसिक प्रक्रिया आहेत. विशेष
म्हणजे, गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, यापैकी काही
घटक उपस्थित असले तरी नातं वाचू शकतं; पण हे चारही
घटक वारंवार आणि एकत्र दिसू लागले, तर घटस्फोटाची
शक्यता प्रचंड वाढते.
1) टीका (Criticism)
टीका म्हणजे जोडीदाराच्या एखाद्या
विशिष्ट कृतीवर लक्ष केंद्रित न करता, थेट त्याच्या
व्यक्तिमत्त्वावर, चारित्र्यावर किंवा स्वभावावर हल्ला
करणे. उदा. “आज तू बिल भरायला विसरलास” असे म्हणण्याऐवजी “तू नेहमीच बेजबाबदार
असतोस” असे विधान करणे.
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले, तर टीका ही
स्वतःच्या भावनिक गरजांची अकार्यक्षम मांडणी असते. व्यक्तीला राग, दुःख किंवा
असुरक्षितता जाणवत असते; पण ती भावना “मी” या चौकटीत न मांडता, समोरच्याच्या
ओळखीवरच आघात करते. यामुळे समोरचा व्यक्ती संवादासाठी खुले राहण्याऐवजी
संरक्षणात्मक होतो (Gottman, 1999). गॉटमन यांच्या प्रयोगशाळेतील
निरीक्षणांनुसार, सातत्याने टीका ऐकणारा जोडीदार
नकारात्मक स्व-प्रतिमा विकसित करू लागतो, ज्याचा थेट
परिणाम भावनिक जवळिकीतेवर होतो.
2) तुच्छता / तिरस्कार (Contempt)
तुच्छता हा गॉटमन यांच्या मते
घटस्फोटाचा सर्वात शक्तिशाली आणि धोकादायक संकेतक आहे. यात केवळ शब्दांचा नव्हे, तर देहबोलीचा मोठा वाटा असतो डोळे फिरवणे, उपहासात्मक
हसणे, टोमणे मारणे, उपरोधिक भाषा वापरणे किंवा
जोडीदाराला स्वतःपेक्षा “कमी दर्जाचा” मानणे. गॉटमन यांच्या संशोधनात असे आढळले की
तिरस्कार व्यक्त करणाऱ्या संवादात नैतिक श्रेष्ठत्वाची भावना असते, जणू “मी
बरोबर, तुझ्यात कमीपणा आहे.” ही भावना नात्यातील आदर पूर्णपणे नष्ट करते (Gottman
& Silver, 2015).
विशेष बाब म्हणजे, तिरस्काराचा
केवळ भावनिकच नव्हे तर शारीरिक आरोग्यावरही परिणाम होतो. काही अभ्यासांमध्ये असे
आढळले की ज्या जोडप्यांमध्ये तिरस्कार जास्त असतो, तिथे
जोडीदारांमध्ये संक्रमणजन्य आजार अधिक प्रमाणात होतात, कारण
दीर्घकालीन ताण-तणावामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते (Kiecolt-Glaser
et al., 2002). त्यामुळे तुच्छता ही केवळ नात्याची नव्हे, तर आरोग्याचीही
शत्रू ठरते.
3) बचावात्मक पवित्रा (Defensiveness)
बचावात्मक पवित्रा म्हणजे स्वतःची
जबाबदारी नाकारून, उलट जोडीदारालाच दोष देणे किंवा
स्वतःला पूर्णपणे पीडित म्हणून सादर करणे. उदा. “हो, मी उशिरा आलो; पण तूच तर मला
सतत त्रास देतेस!” मानसशास्त्रीयदृष्ट्या, हा पवित्रा
आत्मसंरक्षणासाठीचा स्वयंचलित प्रतिसाद आहे. व्यक्तीला टीका किंवा तिरस्काराची
जाणीव होताच, ती दोष स्वीकारण्याऐवजी स्वतःची प्रतिमा
वाचवण्याचा प्रयत्न करते. पण गॉटमन यांच्या मते, हा प्रतिसाद
संघर्ष कमी करण्याऐवजी तो अधिक तीव्र करतो, कारण मूळ
समस्या तशीच राहते (Gottman, 1994).
संशोधनातून असे दिसून आले आहे की
बचावात्मक संवादामुळे नात्यात जबाबदारीची देवाणघेवाण थांबते. “आपण दोघे मिळून ही
समस्या कशी सोडवू?” या ऐवजी संवाद “कोण बरोबर?” या संघर्षात
अडकतो, आणि नातं स्पर्धात्मक बनते.
4) दगड होणे (Stonewalling)
दगड होणे म्हणजे वाद सुरू असताना
भावनिक आणि संवादात्मक पातळीवर पूर्णपणे माघार घेणे न बोलणे, नजर टाळणे, प्रतिसाद न
देणे, किंवा मानसिकरीत्या “बंद” होणे. गॉटमन यांच्या प्रयोगशाळेतील
फिजियोलॉजिकल मापनांनुसार, या अवस्थेत व्यक्तीची हृदयगती दर, रक्तदाब आणि
ताण-संकेत प्रचंड वाढलेले असतात (Gottman
& Levenson, 1988).
विशेष निरीक्षण म्हणजे, दगड होणे हे
वर्तन पुरुषांमध्ये अधिक प्रमाणात आढळते. यामागे सामाजिक आणि जैविक दोन्ही कारणे
आहेत. पुरुषांमध्ये ताणाच्या वेळी fight-or-flight
response अधिक तीव्र होतो; आणि “fight” शक्य नसल्यास
ते “flight” म्हणजे माघार घेणे निवडतात (Gottman &
Silver, 2015). परंतु समोरच्या जोडीदारासाठी हा अनुभव अत्यंत वेदनादायक असतो, कारण
संवाद तुटणे म्हणजे भावनिक नाकारले जाणे.
गॉटमन यांची ‘चार घोडेस्वार’ ही संकल्पनात्मक
रूपक नसून, प्रायोगिक पुराव्यांवर आधारित वैज्ञानिक मॉडेल
आहे. टीका, तिरस्कार, बचावात्मक
पवित्रा आणि दगड होणे हे चारही घटक एकत्र आले, तर नात्याचा
भावनिक पाया हळूहळू ढासळू लागतो. महत्त्वाची बाब म्हणजे, गॉटमन यांनी
केवळ समस्या ओळखून दिल्या नाहीत, तर त्यांच्या विरुद्ध असणाऱ्या
आरोग्यदायी संवाद पद्धती (gentle start-up, appreciation,
responsibility-taking, self-soothing) देखील स्पष्ट केल्या. त्यामुळे ‘चार घोडेस्वार’
ही संकल्पना घटस्फोटाचे भाकीत करणारी असली, तरी ती तितकीच
नातं वाचवण्याची दिशा दाखवणारी देखील आहे.
‘Masters’
आणि ‘Disasters’ : यशस्वी व अपयशी
नाती
डॉ. जॉन गॉटमन यांनी सुमारे चार
दशकांच्या दीर्घकालीन, प्रयोगशाळा-आधारित संशोधनातून
वैवाहिक व दीर्घकालीन नात्यांचा अभ्यासाच्या आधारावर त्यांनी जोडप्यांना दोन
स्पष्ट गटांत वर्गीकृत केले Masters of Relationships (यशस्वी नाती)
आणि Disasters of Relationships (अपयशी नाती). ही विभागणी केवळ निरीक्षणांवर
आधारित नसून, सांख्यिकीय विश्लेषण आणि दीर्घकालीन फॉलो-अपवर
आधारित होती; त्यामुळेच त्यांच्या निष्कर्षांना उच्च
वैज्ञानिक विश्वासार्हता प्राप्त झाली आहे (Gottman, 1994;
Gottman & Levenson, 1999).
1. ‘तू’ ऐवजी ‘मी’ पासून संवादाची सुरुवात
यशस्वी जोडप्यांच्या संवादाचे सर्वात
महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे soft start-up. Masters गटातील जोडपी
वाद सुरू करताना आरोपात्मक भाषा टाळतात. “तू नेहमी उशिरा येतोस” अशा विधानाऐवजी ते
“तू उशिरा आलास की मला एकटं वाटतं” अशी स्वतःच्या भावनांवर केंद्रित भाषा वापरतात.
गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, संवादाची सुरुवात जशी होते, तशीच ती बहुतेक
वेळा पुढे जाते; त्यामुळे कठोर सुरुवात (harsh
start-up) नात्याला तणावाच्या दिशेने ढकलते, तर सौम्य
सुरुवात संवादाला सहकार्याच्या दिशेने नेते (Gottman, 1994).
2. व्यक्तीवर नव्हे, परिस्थितीवर
नाराजी
Masters
गटातील जोडपी
व्यक्तिमत्त्वावर टीका न करता विशिष्ट परिस्थिती किंवा वर्तनावर नाराजी व्यक्त
करतात. “तू अस्वच्छ आहेस” या व्यापक आणि चारित्र्यावर हल्ला करणाऱ्या टीकेऐवजी “आज
बेसिनमध्ये भांडी तशीच राहिली आहेत” अशी ठोस, मर्यादित
तक्रार केली जाते. संशोधनातून असे दिसून आले की, विशिष्ट
तक्रारीमुळे समोरच्या व्यक्तीला बदल शक्य आहे असे वाटते, तर व्यापक टीका
बचावात्मक पवित्रा निर्माण करते (Gottman &
Silver, 1999).
3. Repair
Attempts: नात्याला सावरण्याचे सूक्ष्म प्रयत्न
यशस्वी जोडप्यांमध्ये भांडण सुरू
असतानाही repair attempts आढळतात. यामध्ये छोटा विनोद, हलकी स्मितरेषा, हातात हात घेणे, किंवा “आपण
थोडं शांत बोलूया” असे वाक्य येऊ शकते. महत्त्वाचे म्हणजे, दुसरा जोडीदार
हे प्रयत्न ओळखून त्यांना प्रतिसाद देतो. गॉटमन यांच्या प्रयोगशाळा अभ्यासात असे
दिसून आले की, Disasters गटातील जोडपी हे repair
attempts दुर्लक्षित करतात, ज्यामुळे संघर्ष अधिक तीव्र होतो (Gottman,
1999).
4. सकारात्मकतेचा 5:1 नियम
गॉटमन यांच्या सर्वात प्रसिद्ध
निष्कर्षांपैकी एक म्हणजे 5:1 ratio. यशस्वी नात्यांमध्ये प्रत्येक एका
नकारात्मक संवादामागे (राग, टीका, नाराजी) किमान
पाच सकारात्मक संवाद (कौतुक, प्रेम, हसणे, सहमती) आढळतात.
दीर्घकालीन निरीक्षणातून असे सिद्ध झाले की, हा सकारात्मक
भावनांचा साठा नात्याला ताण-तणावाच्या काळातही टिकवून ठेवतो. याउलट,
Disasters गटात हा अनुपात 1:1 किंवा त्याहूनही कमी आढळतो (Gottman
& Levenson, 1992).
5. Accepting
Influence: प्रभाव स्वीकारण्याची तयारी
Masters
गटातील पुरुष
आपल्या पत्नीच्या मताला व सूचनांना महत्त्व देतात. पत्नीने दिलेल्या सूचनेला “तू
मला शिकवणार आहेस का?” अशी प्रतिक्रिया न देता, “तुझा मुद्दा
योग्य आहे” असे म्हणणे हे Accepting Influence चे उदाहरण आहे.
गॉटमन यांच्या मते, ज्या नात्यांमध्ये पुरुष पत्नीच्या
प्रभावाला सातत्याने नकार देतात, तिथे घटस्फोटाची शक्यता
लक्षणीयरीत्या वाढते (Gottman, 1999).
6. संवादाच्या छोट्या प्रयत्नांना प्रतिसाद
दैनंदिन आयुष्यात जोडीदार अनेकदा
संवादाचे छोटे प्रयत्न करतो, यांना गॉटमन “bids for
connection” म्हणतात. Masters गटातील जोडपी सुमारे 86% वेळा या bids
कडे सकारात्मक
प्रतिसाद देतात, तर Disasters गटात हा आकडा
लक्षणीयरीत्या कमी असतो. या छोट्या प्रतिसादांमुळे भावनिक जवळीक वाढते आणि
नात्याचा पाया मजबूत होतो (Gottman & DeClaire, 2001).
7. वेळेवर विश्रांती आणि शारीरिक शांतता
जेव्हा वाद तीव्र होतो आणि शारीरिक
उत्तेजना (हृदयाचे ठोके वाढणे, घाम येणे) वाढते, तेव्हा Masters
गटातील जोडपी
संवाद थांबवून 20 मिनिटांची विश्रांती घेतात. संशोधनानुसार, एवढ्या वेळेत
शरीरातील कॉर्टिसोलची पातळी कमी होते आणि व्यक्ती पुन्हा
तर्कशुद्ध विचार करू शकते. Disasters गटात मात्र वाद चालूच राहतो, ज्यामुळे
शारीरिक व भावनिक थकवा वाढतो (Gottman & Levenson,
1988).
‘Masters’ आणि ‘Disasters’
ही विभागणी
कोणत्याही नैतिक निर्णयावर आधारित नसून, वैज्ञानिक
निरीक्षणांवर आधारित संवाद पद्धतींचा फरक दर्शवते. गॉटमन यांचे संशोधन स्पष्टपणे
सांगते की, यशस्वी नात्यांचे गुपित भांडण न होण्यात नसून, भांडण कसे केले
जाते यात आहे. योग्य भाषा, सकारात्मक भावनांचा साठा, आणि
एकमेकांच्या प्रभावाचा स्वीकार हे घटक नात्याला दीर्घकाळ टिकवून ठेवतात.
‘The
Sound Relationship House’ : नात्याचा मजबूत पाया
John
Gottman यांनी मांडलेले The Sound Relationship House Model हे नातेसंबंध
समजून घेण्यासाठी आणि ते टिकवण्यासाठी मानसशास्त्रातील सर्वात प्रभावी, संशोधनाधारित
मॉडेल मानले जाते. हे मॉडेल एखाद्या मजबूत घरासारखे आहे, ज्याचा पाया जितका भक्कम, तितके नाते
अधिक सुरक्षित, लवचिक आणि दीर्घकाळ टिकणारे असते. गॉटमन यांच्या
तब्बल चार दशकांच्या दीर्घकालीन, प्रयोगशाळा-आधारित संशोधनातून हे
सात-स्तरीय मॉडेल विकसित झाले आहे. प्रत्येक स्तर हा पुढील स्तरासाठी आवश्यक पाया
निर्माण करतो (Gottman & Levenson, 1999; Gottman, 2015).
1. Love Maps तयार करणे –
जोडीदाराचे अंतर्जगत जाणून घेणे
‘लव्ह मॅप्स’ म्हणजे जोडीदाराच्या
मानसिक नकाशाची माहिती त्याच्या आवडी-निवडी, भीती, स्वप्ने, मूल्ये, ताण-तणाव, कामाचे स्वरूप, मित्र-मैत्रिणी
आणि जीवनातील महत्त्वाच्या घटना. यशस्वी जोडप्यांमध्ये एकमेकांविषयी सतत उत्सुकता
आणि अद्ययावत माहिती ठेवण्याची प्रवृत्ती दिसते. गॉटमन यांच्या संशोधनानुसार, जे जोडपे
एकमेकांच्या अंतर्जगतात खोलवर शिरलेले असते, ते ताण-तणावाच्या
काळातही भावनिकदृष्ट्या जोडलेले राहते. ‘लव्ह मॅप्स’ कमकुवत असतील, तर संवाद तुटक
होतो आणि गैरसमज वाढतात (Gottman, 1999). म्हणूनच नात्याचा सर्वात
खालचा, पण सर्वात महत्त्वाचा पाया म्हणजे एकमेकांना खऱ्या अर्थाने ओळखणे.
2. कौतुक व आदर – चांगल्या गुणांवर लक्ष
या स्तरात जोडीदाराबद्दल आदर, कृतज्ञता आणि
सकारात्मक दृष्टी जपली जाते. गॉटमन यांच्या मते, नात्यातील
नकारात्मकता वाढण्याचे प्रमुख कारण म्हणजे जोडीदाराच्या चुका ठळक दिसू लागणे आणि
चांगले गुण दुर्लक्षित होणे. यशस्वी जोडपी जाणूनबुजून जोडीदाराच्या सकारात्मक
वैशिष्ट्यांकडे लक्ष देतात जसे की प्रयत्नशीलपणा, प्रामाणिकपणा, काळजी घेण्याची
वृत्ती. हे कौतुक शब्दांतून, कृतीतून व्यक्त केले जाते.
संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, ज्या नात्यांमध्ये कौतुक व आदर टिकून
राहतो, तिथे तिरस्कार निर्माण होण्याची शक्यता लक्षणीयरीत्या कमी असते आणि
तिरस्कार हाच घटस्फोटाचा सर्वात मजबूत भविष्यवक्ता आहे (Gottman
& Silver, 2015).
3. एकमेकांकडे वळणे – छोट्या संवादांना प्रतिसाद
दैनंदिन जीवनात जोडीदार अनेकदा
संवादातील एखादी टिप्पणी, प्रश्न, हसू, किंवा लक्ष
वेधण्याचा प्रयत्न असे छोटे प्रयत्न (bids for
connection) करतो. गॉटमन यांच्या अभ्यासानुसार, यशस्वी जोडपी
सुमारे 86% वेळा या प्रयत्नांकडे सकारात्मक प्रतिसाद देतात, तर अपयशी जोडपी
केवळ 33% वेळा प्रतिसाद देतात. हे प्रतिसाद मोठे किंवा नाट्यमय असण्याची गरज नाही; साधे “हो”, “खरंच?”,
“मला
सांग” एवढेही पुरेसे असते. हे छोटे क्षणच भावनिक बंध मजबूत करतात आणि नात्यात
सुरक्षिततेची भावना निर्माण करतात (Gottman, 2015).
4. सकारात्मक दृष्टीकोन (Positive
Perspective)
या स्तरावर जोडपे एकमेकांच्या
वागणुकीचा अर्थ सकारात्मक चौकटीत लावते. म्हणजेच, जोडीदाराची
एखादी कृती चुकली तरी ती वाईट हेतूने केली आहे, असा निष्कर्ष
लगेच काढला जात नाही. गॉटमन यांच्या मते, जेव्हा नात्यात
वरचे तीन स्तर मजबूत असतात, तेव्हा जोडपे आपोआपच सकारात्मक
दृष्टीकोन स्वीकारते. यामुळे किरकोळ चुका, विसरभोळेपणा
किंवा गैरसमज मोठ्या भांडणात रूपांतरित होत नाहीत (Gottman &
Levenson, 2000).
5. संघर्ष व्यवस्थापन (Managing
Conflict)
गॉटमन स्पष्टपणे सांगतात की संघर्ष
टाळणे शक्य नाही, आणि तसे करणे आवश्यकही नाही.
महत्त्वाचे म्हणजे संघर्ष कसा हाताळला जातो. त्यांच्या संशोधनानुसार, सुमारे 69%
वैवाहिक समस्या कायमस्वरूपी असतात, त्या पूर्णपणे सुटत नाहीत. यशस्वी जोडपी या
समस्यांवर भांडत बसण्याऐवजी, त्यांना विनोद, स्वीकार आणि
संवादाच्या माध्यमातून व्यवस्थापित करतात. सौम्य सुरुवात (soft
start-up), repair attempts, आणि वेळेवर विश्रांती हे संघर्ष
व्यवस्थापनाचे मुख्य घटक आहेत (Gottman, 1999).
6. जीवनस्वप्नांना पाठिंबा (Make
Life Dreams Come True)
प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात काही
स्वप्ने, ध्येये आणि करिअर, अध्यात्म, पालकत्त्व, सामाजिक भूमिका
इ. अर्थपूर्ण आकांक्षा असतात. यशस्वी नात्यात जोडीदार केवळ दैनंदिन गरजांचा नव्हे, तर या अंतर्गत
स्वप्नांचा सन्मान करतो. गॉटमन यांच्या मते, अनेक संघर्ष हे
प्रत्यक्षात स्वप्नांच्या संघर्षातून निर्माण होतात. जेव्हा जोडपे एकमेकांच्या
स्वप्नांना ऐकून घेते आणि त्यांना पाठिंबा देते, तेव्हा
संघर्षाची तीव्रता कमी होते आणि नात्याला खोल अर्थ प्राप्त होतो (Gottman
& Silver, 2015).
7. सामायिक अर्थ व मूल्ये निर्माण करणे (Create Shared Meaning)
हा ‘Sound Relationship House’ चा
सर्वात वरचा स्तर आहे. यात जोडपे आपले सामायिक जीवन तत्त्वज्ञान, कुटुंबीय मूल्ये, परंपरा, विधी
आणि उद्दिष्टे तयार करते. यामध्ये सण साजरे करण्याची पद्धत, पालकत्त्वाबद्दलची
दृष्टी, आर्थिक मूल्ये, किंवा
आयुष्याचा एकत्रित अर्थ यांचा समावेश होतो. गॉटमन यांच्या मते, नातं केवळ समस्या सोडवण्यासाठी नसून अर्थपूर्ण आयुष्य उभारण्यासाठीचे
सहजीवन आहे. जेव्हा जोडपे सामायिक अर्थ निर्माण करते, तेव्हा
नातं केवळ टिकत नाही, तर फुलते (Gottman, 2015).
समारोप:
डॉ. जॉन गॉटमन यांनी प्रेम, विवाह आणि नातेसंबंध
यांना भावनिक गोंधळातून बाहेर काढून वैज्ञानिक चौकटीत आणले. त्यांचे संशोधन सांगते
की, नातं टिकवण्यासाठी परिपूर्ण असण्याची गरज नाही, तर जाणीवपूर्वक, आदरयुक्त आणि संवेदनशील संवादाची
गरज आहे. म्हणूनच आज जगभरातील Marriage Counsellors गॉटमन
मेथडचा वापर करतात, कारण प्रेमही समजून घेतले, तर ते विज्ञान
ठरू शकते.
(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)
संदर्भ
Gottman, J. M. & Levenson, R. W. (1983). Marital interaction:
Physiological linkage and affective exchange. Journal of Personality and Social
Psychology, 45(3), 587–597.
Gottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce? The Relationship Between Marital
Processes and Marital Outcomes. Lawrence Erlbaum Associates.
Gottman, J. M.
(1999). The Marriage Clinic: A Scientifically Based Marital Therapy. W. W.
Norton.
Gottman, J. M. (1999). The Seven Principles for Making Marriage Work. Crown
Publishers.
Gottman, J. M. (1999). What Predicts Divorce? Lawrence Erlbaum Associates.
Gottman, J. M. (2015). The Sound Relationship House Theory. Gottman Institute
Publications.
Gottman, J. M.,
& DeClaire, J. (2001). The Relationship Cure. New
York: Crown Publishers.
Gottman, J. M.,
& Krokoff, L. J. (1989). Marital interaction and satisfaction: A
longitudinal view. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 57(1), 47–52.
Gottman, J. M.,
& Levenson, R. W. (1985). Physiological and affective
predictors of change in relationship satisfaction. Journal of Personality and
Social Psychology, 49(1), 85–94.
Gottman, J. M.,
& Levenson, R. W. (1988). The social psychophysiology
of marriage. Journal of Personality and Social Psychology, 54(3),
490–503.
Gottman, J. M.,
& Levenson, R. W. (1992). Marital processes predictive
of later dissolution. Journal of Personality and Social Psychology, 63(2), 221–233.
Gottman, J. M.,
& Levenson, R. W. (1999). Rebound from marital
conflict and divorce prediction. Family Process, 38(3), 287–292.
Gottman, J. M.,
& Levenson, R. W. (2000). The timing of divorce: Predicting when a couple
will divorce over a 14-year period. Journal of Marriage and Family, 62(3),
737–745.
Gottman, J. M.,
& Silver, N. (2015). The Seven Principles for Making
Marriage Work. Harmony Books.
Kiecolt-Glaser, J.
K., Loving, T. J., Stowell, J. R., Malarkey, W. B., Lemeshow, S., Dickinson, S.
L., & Glaser, R. (2005). Hostile Marital Interactions, Proinflammatory
Cytokine Production, and Wound Healing. Archives of General Psychiatry, 62,
1377-1384.
