एरिक एरिक्सन (Erik Erikson): ओळख शोधणाऱ्या मनाचा प्रवास

 

एरिक एरिक्सन (Erik Erikson): ओळख शोधणाऱ्या मनाचा प्रवास

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी जीवनातील “मी कोण आहे?” हा प्रश्न तत्त्वज्ञान, धर्म, साहित्य आणि मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांत मध्यवर्ती राहिला आहे. परंतु या प्रश्नाला वैज्ञानिक चौकटीत मांडून त्याला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ दिले ते एरिक एरिक्सन यांनी. एरिक्सन यांनी मानवी विकासाला केवळ जैविक किंवा लैंगिक प्रवृत्तींच्या चौकटीत न पाहता, सामाजिक अनुभव, संस्कृती, ऐतिहासिक परिस्थिती आणि वैयक्तिक आत्मशोध यांच्या परस्परसंवादातून समजावले (Erikson, 1950).

त्यांच्या मते, व्यक्तीची ओळख ही एक स्थिर गोष्ट नसून ती सातत्यपूर्ण जडणघडण असते. “Identity” ही संकल्पना त्यांनी मानसशास्त्रीय भाषेत लोकप्रिय केली. त्यांनी “identity crisis” हा शब्दप्रयोग वापरून किशोरावस्थेतील गोंधळाला केवळ समस्यात्मक नव्हे तर विकासात्मक टप्पा म्हणून मांडले (Erikson, 1968). त्यामुळे त्यांचे कार्य वैकासिक मानसशास्त्रात क्रांतिकारक ठरले. एरिक्सन यांचे जीवन स्वतःच त्यांच्या सिद्धांताचे उदाहरण आहे, स्वतःच्या अस्मितेचा शोध घेताना त्यांनी संपूर्ण मानवजातीसाठी ओळखीच्या प्रक्रियेचा नकाशा तयार केला.

ब्रेन फॉग (Brain Fog): डोकं जड झाल्यासारखं वाटतं

 

ब्रेन फॉग (Brain Fog): डोकं जड झाल्यासारखं वाटतं

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

ब्रेन फॉग हे स्वतंत्र वैद्यकीय निदान नसून विविध शारीरिक, मानसिक किंवा जैव-रासायनिक कारणांमुळे निर्माण होणारा लक्षणसमूह आहे. आधुनिक वैद्यकीय वर्गीकरण प्रणाली जसे की ICD किंवा DSM मध्ये “ब्रेन फॉग” हा स्वतंत्र आजार म्हणून नोंदलेला नाही; परंतु तो अनेक विकारांमध्ये आढळणारे बोधनिक  लक्षण म्हणून वर्णन केला जातो. विशेषतः दीर्घकालीन ताण, नैराश्य, चिंता विकृती, झोपेची कमतरता, हार्मोनल बदल किंवा दीर्घकालीन संसर्गानंतर (उदा. COVID-19) रुग्ण ब्रेन फॉगसारख्या अनुभवांची तक्रार करतात (WHO, 2022).

ब्रेन फॉग अनुभवताना व्यक्तीला विचारप्रक्रियेत अस्पष्टता, लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण, विस्मरण, मानसिक जडत्व (mental sluggishness) आणि निर्णयक्षमता कमी झाल्यासारखी भावना येते. लोक याचे वर्णन “डोकं जड झाल्यासारखं वाटतं”, “विचार स्पष्ट होत नाहीत”, “मेंदू धूसर झाल्यासारखा आहे” अशा शब्दांत करतात. या अनुभवामध्ये व्यक्तीला माहिती प्रक्रिया करण्याचा वेग कमी झाल्यासारखा वाटतो. बोधनिक मानसशास्त्रानुसार, मेंदूची कार्यात्मक स्मरणशक्ती आणि अवधान नियंत्रण प्रणाली यांच्यावर भार पडल्यास अशा प्रकारची मानसिक अस्पष्टता निर्माण होते (Baddeley, 2000).

कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): मानवतावादी मानसशास्त्राज्ञ

 

कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers): मानवतावादी मानसशास्त्राज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत ज्यांनी केवळ सिद्धांत मांडले नाहीत, तर माणसाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून टाकली. कार्ल रॉजर्स हे त्यापैकी एक महत्त्वाचे नाव आहे. विसाव्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रावर सिग्मंड फ्रॉइड यांच्या मनोविश्लेषणाचा आणि वर्तनवादी दृष्टिकोनाचा प्रभाव असताना, रॉजर्स यांनी “मानवतावादी मानसशास्त्र” या तिसऱ्या प्रवाहाची पायाभरणी केली (Rogers, 1951; Schultz & Schultz, 2016). त्यांनी माणसाकडे ‘समस्याग्रस्त रुग्ण’ म्हणून नव्हे, तर ‘स्व-विकासाच्या क्षमतेने परिपूर्ण व्यक्ती’ म्हणून पाहिले.

रॉजर्स यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीमध्ये “actualizing tendency” म्हणजेच स्वतःची सर्वोच्च क्षमता साध्य करण्याची अंतर्गत प्रेरणा अस्तित्वात असते (Rogers, 1959). ही भूमिका त्या काळातील नियतीवादी दृष्टिकोनांपासून वेगळी होती. त्यांच्या जीवनप्रवासात आत्मशोध, अंतर्मुखता, मूल्यनिष्ठा आणि मानवी क्षमतेवरील अढळ विश्वास यांचा प्रभाव दिसून येतो. म्हणूनच त्यांचे जीवन हे केवळ शैक्षणिक योगदान नसून, मानवी संवेदनशीलतेचा प्रेरणादायी प्रवास आहे.

अब्राहम मॅस्लो (Abraham Maslow): मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

अब्राहम मॅस्लो (Abraham Maslow): मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

20व्या शतकातील मानसशास्त्र प्रामुख्याने दोन प्रवाहांनी व्यापलेले होते सिग्मंड फ्रायड यांच्या मनोविश्लेषणात्मक दृष्टिकोनाने मानवी वर्तनातील अचेतन प्रेरणांवर भर दिला; तर जॉन वॅटसन आणि बी. एफ. स्किनर यांच्या वर्तनवादाने निरीक्षणयोग्य वर्तन आणि उद्दीपक-प्रतिसाद यावर भर दिला. या दोन्ही दृष्टिकोनांमध्ये मानवी जीवनातील सर्जनशीलता, अर्थशोध, मूल्ये आणि आत्मविकास या पैलूंना तुलनेने कमी स्थान मिळाले.

याच पार्श्वभूमीवर अब्राहम मॅस्लो यांनी मानसशास्त्राला एक सकारात्मक, आशावादी आणि मानवी क्षमतेवर विश्वास ठेवणारा दृष्टिकोन दिला. त्यांच्या 1943 मधील “A Theory of Human Motivation” या लेखात त्यांनी गरजांची अधिश्रेणी मांडली (Maslow, 1943). पुढे Motivation and Personality (1954) या ग्रंथात त्यांनी या सिद्धांताचे सविस्तर स्पष्टीकरण केले. मॅस्लो यांच्या मते, मानसशास्त्राने केवळ मानसिक आजारांचा अभ्यास न करता “सर्वोत्तम आणि निरोगी व्यक्तिमत्त्व” यांचाही अभ्यास करणे आवश्यक आहे (Maslow, 1954). यामुळेच त्यांना मानवतावादी मानसशास्त्राचा प्रमुख प्रवर्तक मानले जाते.

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर (Alfred Adler): न्यूनगंडातून उभा राहिलेला आशावादी मानसशास्त्रज्ञ

 

अल्फ्रेड अ‍ॅडलर (Alfred Adler): न्यूनगंडातून उभा राहिलेला आशावादी मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात सिग्मंड फ्रॉईड आणि कार्ल युंग यांच्यासोबत ज्यांचा उल्लेख “त्रयी” (Freud–Jung–Adler) म्हणून केला जातो, त्यांपैकी अल्फ्रेड अ‍ॅडलर हे एक महत्त्वाचे नाव आहे. अ‍ॅडलर यांनी माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे पाहण्याची दिशा बदलून टाकली. त्यांच्या मते माणूस केवळ भूतकाळातील दडपलेल्या प्रेरणांनी चालत नाही, तर तो भविष्यातील ध्येयांनी प्रेरित असतो (teleological orientation). त्यांनी ‘न्यूनगंड’ (Inferiority) ही संकल्पना केवळ मानसिक कमकुवतपणा म्हणून न पाहता ती प्रगती, परिश्रम आणि आत्मोन्नतीची उगमस्थाने आहेत, असे प्रतिपादन केले (Adler, 1927/1954). त्यामुळेच त्यांना “आशावादी मानसशास्त्रज्ञ” असे संबोधले जाते.

अल्बर्ट बंडूरा (Albert Bandura): निरीक्षण आणि मानवी क्षमतेचा शोध

 

अल्बर्ट बंडूरा (Albert Bandura): निरीक्षण आणि मानवी क्षमतेचा शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही विचारवंत असे झाले की ज्यांनी केवळ नवे सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवी स्वभावाविषयीची मूलभूत समजच बदलून टाकली. अल्बर्ट बंडूरा हे अशाच परिवर्तनशील मानसशास्त्रज्ञांपैकी एक. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात प्रभावी असलेल्या वर्तनवाद आणि मनोविश्लेषण यांच्या दरम्यान त्यांनी एक मध्यममार्ग सुचवला कि मानव केवळ बाह्य बक्षीस-शिक्षा किंवा अचेतन प्रेरणांचा परिणाम नसून, तो बोधनिक, सामाजिक आणि आत्मविश्वासपूर्ण एजंट आहे.

बंडूरा यांनी मांडलेली सामाजिक अध्ययन सिद्धांत आणि नंतर विकसित केलेली सामाजिक-बोधनिक सिद्धांत यांमुळे मानसशास्त्रात “मानव स्वतःचा शिल्पकार आहे” ही धारणा बळकट झाली (Bandura, 1977; Bandura, 1986). त्यांच्या मते, माणूस परिस्थितीचा निष्क्रीय बळी नसतो; तो निरीक्षण करतो, अर्थ लावतो, अपेक्षा तयार करतो आणि त्या अपेक्षांवर आधारित कृती करतो. या विचाराने अध्ययन, व्यक्तिमत्त्व, आरोग्य, माध्यम अभ्यास आणि गुन्हेगारी मानसशास्त्र यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये क्रांतिकारी बदल घडवले.

कार्ल युंग (Carl Gustav Jung): अंतर्मनाचा शोध घेणारा शास्त्रज्ञ

 

कार्ल युंग (Carl Gustav Jung): अंतर्मनाचा शोध घेणारा प्रवासी

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी मनाच्या गूढ, रहस्यमय आणि खोल थरांमध्ये उतरून त्याचा अर्थ शोधण्याचे धाडस ज्यांनी केले, त्यांपैकी सर्वात प्रभावशाली नाव म्हणजे कार्ल गुस्ताव युंग. मानसशास्त्राच्या इतिहासात सिग्मंड फ्रायड यांच्यानंतर जर कोणी अबोध मनाला व्यापक आणि सांस्कृतिक संदर्भ दिला असेल, तर ते युंग होते. परंतु युंग यांचा प्रवास केवळ वैज्ञानिक सिद्धांतांचा नव्हता; तो आत्मशोध, अंतर्मुखता, वैचारिक संघर्ष आणि स्वतंत्र बौद्धिक ओळख घडवण्याचा प्रवास होता. त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ रोगनिवारणाची पद्धत न मानता, मानवी आत्मविकासाचा (individuation) मार्ग म्हणून पाहिले (Jung, 1961; 1964).

कार्ल युंग यांचा जन्म 26 जुलै 1875 रोजी स्वित्झर्लंडमधील Kesswil येथे झाला. त्यांचे वडील प्रोटेस्टंट पाद्री होते आणि घरात धर्म, प्रतीकात्मकता व अध्यात्म यांचे वातावरण होते. बालपणात युंग अनेकदा एकाकी राहत असत. त्यांनी आपल्या आत्मचरित्रात (Memories, Dreams, Reflections) नमूद केले आहे की त्यांना स्वप्ने, गूढ प्रतिमा आणि अंतर्मनातील संवाद यांविषयी लहानपणापासूनच तीव्र आकर्षण होते (Jung, 1961). इतर मुलांना जिथे खेळात रस असे, तिथे युंग स्वतःच्या कल्पनाविश्वात रममाण होत. हा एकाकीपणा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील कमजोरी नव्हती; उलट तो त्यांच्या अंतर्मनाच्या संशोधनाचा पाया ठरला. त्यांच्या बालपणीच्या स्वप्नांनी आणि धार्मिक प्रतीकांनी त्यांच्या पुढील “सामूहिक अचेतन” (collective unconscious) या सिद्धांताला आकार दिला.