विल्यम
जेम्स (William James) आधुनिक अमेरिकन
मानसशास्त्राचे जनक
(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)
एकोणिसाव्या
शतकाच्या उत्तरार्धात मानसशास्त्र हे तत्त्वज्ञानाच्या छायेत असलेले, स्पष्ट प्रयोगपद्धती नसलेले आणि स्वतंत्र शास्त्रीय ओळख न मिळालेले
क्षेत्र होते. अशा काळात विल्यम जेम्स यांनी मानसशास्त्राला स्वतंत्र,
अनुभवाधिष्ठित आणि वैज्ञानिक शास्त्र म्हणून उभे करण्याचे ऐतिहासिक
कार्य केले. म्हणूनच त्यांना “आधुनिक अमेरिकन मानसशास्त्राचा जनक” असे संबोधले
जाते (Schultz & Schultz, 2016).
जेम्स
यांचे वैशिष्ट्य असे की त्यांनी मानसशास्त्राला केवळ प्रयोगशाळेतील प्रतिक्रियांचा
अभ्यास न मानता, “जिवंत अनुभवाचे विज्ञान” म्हणून
व्याख्या केले. त्यांच्या मते मन म्हणजे स्थिर घटक नसून सतत प्रवाही, परिस्थितीनुसार बदलणारी आणि उद्देशपूर्ण क्रिया आहे. ही भूमिका त्या
काळातील संरचनावाद या प्रवाहापेक्षा भिन्न होती. उदाहरणार्थ, विल्हेम उंड्ट आणि त्यांचे शिष्य एडवर्ड टिचनर हे चेतनेचे सूक्ष्म
घटकांमध्ये विभाजन करून तिचा अभ्यास करत होते; परंतु जेम्स
यांनी चेतनेचा “प्रवाह” म्हणून विचार केला (James, 1890).
1890
साली प्रकाशित झालेल्या त्यांच्या महत्त्वपूर्ण ग्रंथ The
Principles of Psychology मध्ये त्यांनी मानसशास्त्राची व्याप्ती,
पद्धती, चेतनेचे स्वरूप, सवयी, स्व आणि भावना यांचा सखोल अभ्यास मांडला. या
ग्रंथामुळे मानसशास्त्र केवळ तत्त्वज्ञानाची शाखा न राहता, स्वतंत्र
संशोधनपर शास्त्र म्हणून प्रतिष्ठा मिळाली (Schultz & Schultz, 2016).
जेम्स
यांचे जीवन स्वतःच एक प्रेरणादायी प्रवास होते. वैद्यकीय शिक्षण घेत असताना
त्यांना तीव्र नैराश्य आणि अस्तित्ववादी संकटाचा सामना करावा लागला. “माझी
इच्छाशक्ती मी स्वतः निवडतो” हा त्यांचा निर्णय त्यांच्या वैचारिक पुनर्जन्माचा
क्षण ठरला (James, 1897). या वैयक्तिक
संघर्षामुळेच त्यांनी मन, स्वातंत्र्य, विश्वास आणि कृती यांच्या परस्परसंबंधाचा अभ्यास अधिक सखोलपणे केला.
तत्त्वज्ञानाच्या
क्षेत्रात त्यांनी “Pragmatism” या
विचारप्रवाहाला लोकप्रिय केले. त्यांच्या Pragmatism या
ग्रंथात त्यांनी सत्याची व्याख्या “त्याच्या प्रत्यक्ष परिणामांवर आधारित” अशी
केली. त्यांच्या मते एखादी कल्पना तेव्हाच खरी ठरते जेव्हा ती जीवनात उपयुक्त आणि
परिणामकारक ठरते (James, 1907). या दृष्टिकोनामुळे
तत्त्वज्ञान अधिक व्यवहार्य आणि मानवी जीवनाशी निगडित बनले.
भावना
या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेला “James-Lange Theory of Emotion” हा सिद्धांतही क्रांतिकारी ठरला. या सिद्धांतानुसार शारीरिक बदल प्रथम
घडतात आणि त्या बदलांची जाणीव म्हणजे भावना होय (James, 1884).
आधुनिक न्यूरोसायन्स आणि इमोशन रिसर्चमध्येही या सिद्धांताचा उल्लेख केला जातो.
जेम्स
यांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या सिद्धांतांमध्ये नाही, तर त्यांच्या विचारपद्धतीत आहे. त्यांनी विज्ञान आणि अनुभव, श्रद्धा आणि तर्क, व्यक्ती आणि समाज यांच्यातील दरी
भरून काढण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते मानसशास्त्राचा अंतिम उद्देश म्हणजे
मानवी जीवन अधिक समजून घेणे आणि अधिक अर्थपूर्ण बनवणे हा आहे. विल्यम जेम्स यांचे
जीवन आपल्याला हे शिकवते की वैयक्तिक संघर्षही वैज्ञानिक क्रांतीचे बीज बनू शकतो.
त्यांनी दाखवून दिले की मनाचा अभ्यास म्हणजे केवळ बौद्धिक व्यायाम नसून तो मानवी
अस्तित्वाचा शोध आहे.
बालपण आणि बौद्धिक संस्कार
विल्यम
जेम्स यांचा
जन्म 11 जानेवारी 1842 रोजी अमेरिकेतील न्यूयॉर्क शहरात
झाला. ते एका
सुसंस्कृत, सुशिक्षित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न कुटुंबात
वाढले. त्यांचे वडील हेन्री जेम्स सिनिअर हे
स्वीडनबॉर्गीय धार्मिक तत्त्वज्ञानाने प्रभावित
झालेले स्वतंत्र विचारांचे धर्मचिंतक होते. त्यांनी पारंपरिक ख्रिस्ती रूढींना
अंधानुकरणाने स्वीकारले नाही; उलट त्यांनी धर्म, आत्मा, स्वातंत्र्य
आणि मानवी अनुभव यांवर मुक्त चिंतन केले. घरात वारंवार तत्त्वज्ञान, धर्म, साहित्य, सामाजिक प्रश्न
आणि युरोपीय बौद्धिक चळवळी यांवर चर्चा होत असे. या वातावरणाने विल्यम जेम्स
यांच्या मनात लहानपणापासूनच चिकित्सक वृत्ती, बौद्धिक
जिज्ञासा आणि प्रश्न विचारण्याची सवय निर्माण केली (Richardson,
2006).
जेम्स कुटुंबाने केवळ अमेरिकेतच
नव्हे तर युरोपमध्येही अनेक वर्षे वास्तव्य केले. बालपणीच विल्यम जेम्स यांना
इंग्लंड, फ्रान्स, स्वित्झर्लंड आणि जर्मनी येथे शिक्षण
घेण्याची संधी मिळाली. त्यामुळे त्यांना विविध भाषा, संस्कृती आणि
बौद्धिक परंपरांचा परिचय झाला. जर्मन तत्त्वज्ञान, फ्रेंच साहित्य
आणि ब्रिटिश अनुभववादी परंपरा यांचा त्यांच्यावर खोल परिणाम झाला. विशेषतः
जर्मनीतील शिक्षणाने त्यांच्या पुढील वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला बळ दिले, कारण त्या
काळात जर्मनी हे शास्त्रीय मानसशास्त्राचे केंद्र मानले जात होते (Taylor,
1996).
त्यांचे लहान भाऊ हेन्री जेम्स पुढे जागतिक कीर्तीचे कादंबरीकार झाले.
भावंडांमध्ये साहित्य, कला आणि मानवी स्वभाव यांवर सतत
चर्चा होत असे. या बौद्धिक संवादामुळे विल्यम जेम्स यांची अभिव्यक्तीशैली अधिक
सूक्ष्म, अनुभवाधारित आणि मानसशास्त्रीय झाली. त्यांच्या लेखनात दिसणारी
कथात्मकता आणि मानवी अनुभवाचे सूक्ष्म विश्लेषण हे त्यांच्या साहित्यिक
वातावरणाचेच फलित होते (Bjork, 1988).
लहानपणी जेम्स यांना चित्रकलेचीही
आवड होती आणि त्यांनी काही काळ कलाकार होण्याचाही विचार केला. परंतु त्यांच्या
कुटुंबातील बौद्धिक वातावरणामुळे त्यांनी केवळ कलात्मक अभिव्यक्तीवर न थांबता
“मानवी अनुभवाचा वैज्ञानिक अभ्यास” करण्याचा मार्ग स्वीकारला. त्यांच्या बालपणातील
मुक्त, संवादप्रधान आणि प्रश्नमूलक वातावरणामुळेच पुढे त्यांनी
मानसशास्त्राला स्थिर नियमांपेक्षा “जिवंत अनुभवांचा प्रवाह” म्हणून पाहिले. याच
बालसंस्कारांमुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात चिकित्सक स्वातंत्र्य आणि अनुभवाधारित
दृष्टिकोन अशी वैशिष्ट्ये निर्माण झाली.
त्यांच्या पुढील कार्यात विशेषतः The
Principles of Psychology (1890) मध्ये मानवी चेतनेला “stream
of consciousness” म्हणून वर्णन करताना दिसणारी लवचिकता आणि वैचारिक स्वातंत्र्य ही
त्यांच्या बालपणातील बौद्धिक संस्कारांचीच देण मानली जाते (James,
1890/1950).
वैद्यकशास्त्रातून मानसशास्त्राकडे
विल्यम जेम्स यांचा बौद्धिक प्रवास
सरळरेषीय नव्हता; तो सततच्या शोध, अस्थिरता आणि
आत्मसंघर्षांनी भरलेला होता. सुरुवातीला त्यांना चित्रकलेची आवड होती आणि त्यांनी
प्रसिद्ध कलाकार विल्यम मॉरिस हंट यांच्याकडे कला शिक्षण घेतले. परंतु त्यांची
बौद्धिक जिज्ञासा केवळ सौंदर्यदृष्टीपुरती मर्यादित राहिली नाही. विज्ञान, शरीरशास्त्र
आणि मानवी अनुभव यांविषयीची उत्कंठा वाढत गेली आणि त्यांनी वैद्यकशास्त्राचा मार्ग
स्वीकारला. त्यांनी Harvard University येथे वैद्यकीय
शिक्षण सुरू केले आणि 1869 मध्ये एम.डी. पदवी संपादन केली (Richardson,
2006).
मात्र, वैद्यकीय
शिक्षणाच्या काळातच जेम्स यांच्या आयुष्यात गंभीर मानसिक संकट उद्भवले. 1860 च्या
दशकात त्यांना तीव्र नैराश्य, शारीरिक अशक्तपणा आणि अस्तित्ववादी
अस्वस्थता अनुभवावी लागली. त्यांच्या डायऱ्यांमध्ये आणि पत्रांमध्ये या अवस्थेचे
स्पष्ट वर्णन आढळते. त्यांनी स्वतः लिहिले की त्यांना “नैतिक आणि बौद्धिक अंधार”
जाणवत होता (Perry, 1935). हा केवळ वैयक्तिक नैराश्याचा प्रश्न
नव्हता; तो तत्त्वज्ञानिक संघर्ष होता. जर मानव केवळ जैविक यंत्रणा असेल, तर स्वातंत्र्य
आणि नैतिक जबाबदारी यांना स्थान कुठे आहे? मन ही केवळ
मेंदूची क्रिया आहे का, की त्यात स्वतंत्र चेतना आहे?
या काळात जेम्स यांनी फ्रेंच
तत्त्वज्ञ चार्ल्स रेनूव्हिए (Charles Renouvier) यांचे लेखन
वाचले. रेनूव्हिए यांनी “इच्छाशक्ती” (free will) ही मानवी
अस्तित्वाची मूलभूत अट असल्याचे प्रतिपादन केले होते. ३० एप्रिल १८७० रोजी जेम्स
यांनी आपल्या डायरीत एक ऐतिहासिक नोंद केली: “My first act of
free will shall be to believe in free will.” (“माझी पहिली इच्छाशक्तीची
कृती म्हणजे इच्छाशक्तीवर विश्वास ठेवणे असेल.”)
हा क्षण त्यांच्या जीवनातील निर्णायक
टर्निंग पॉइंट ठरला (Myers, 1986). या विधानात केवळ आशावाद
नव्हता; ती बौद्धिक प्रतिज्ञा होती. त्यांनी निर्धार केला की, मानवी अनुभवात
इच्छाशक्ती आणि निवड यांना स्थान आहे, आणि त्यावर
विश्वास ठेवणे हेच मानसिक आरोग्याकडे पहिले पाऊल आहे.
या वैयक्तिक
संकटामुळेच त्यांचे लक्ष शरीरशास्त्रापासून “मनाच्या कार्यप्रणाली”कडे वळले.
वैद्यकीय दृष्टिकोन माणसाच्या शारीरिक यंत्रणांचे स्पष्टीकरण देऊ शकतो, परंतु मानवी
अनुभव, चेतना, श्रद्धा आणि मूल्ये यांचा अर्थ
समजावून सांगण्यासाठी स्वतंत्र मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन आवश्यक आहे, ही जाणीव
त्यांना झाली. याच जाणिवेतून पुढे त्यांनी मानसशास्त्राला स्वतंत्र शास्त्र म्हणून
विकसित करण्याचे कार्य हाती घेतले.
इतिहासकार जॉर्ज सॅन्टायाना यांनी
नमूद केले आहे की जेम्स यांचे तत्त्वज्ञान त्यांच्या वैयक्तिक संघर्षातूनच जन्माला
आले; ते केवळ बौद्धिक सिद्धांत नव्हते, तर
जीवनानुभवातून आलेली भूमिका होती (Santayana, 1920).
त्यामुळे “वैद्यकशास्त्रातून मानसशास्त्राकडे” हा बदल केवळ विषयांतर नव्हता, तर तो एक
अंतर्मनातील क्रांती होता.
या अनुभवाने पुढील काळात त्यांच्या
मानसशास्त्रीय आणि तत्त्वज्ञानिक लेखनाला दिशा दिली. चेतनेचा प्रवाह, इच्छाशक्ती, सवय आणि धार्मिक अनुभव यांसारख्या संकल्पना त्यांच्या वैयक्तिक संकटातूनच
विकसित झाल्या. अशा प्रकारे, जेम्स यांचे नैराश्य हे त्यांचे अपयश
नव्हते; ते त्यांच्या बौद्धिक पुनर्जन्माचे कारण ठरले.
‘प्रिन्सिपल्स ऑफ सायकॉलॉजी’ : एक
ऐतिहासिक ग्रंथ
The
Principles of Psychology हा ग्रंथ 1890 साली प्रकाशित झाला आणि आधुनिक
मानसशास्त्राच्या इतिहासातील मूलभूत ग्रंथ म्हणून ओळखला जातो. William
James यांनी
जवळजवळ बारा वर्षांच्या अभ्यास, अध्यापन आणि चिंतनातून हा दोन
खंडांचा विस्तृत ग्रंथ तयार केला (विल्हेम उंड्ट
यांचे शिष्य टिचनर यांच्याकडून जर्मनीतील साहित्यही वापरले). त्या काळात मानसशास्त्र हे
तत्त्वज्ञानाच्या छायेत होते; परंतु या ग्रंथामुळे मानसशास्त्राला
स्वतंत्र वैज्ञानिक शास्त्र म्हणून बौद्धिक मान्यता मिळाली (James,
1890/1950).
या ग्रंथातील सर्वात प्रभावी
संकल्पना म्हणजे चेतनेचा प्रवाह (“Stream of
Consciousness”). जेम्स यांच्या मते चेतना ही तुकड्यांत विभागलेली किंवा स्थिर
घटकांची रचना नसून ती सतत वाहणाऱ्या प्रवाहासारखी असते. त्यांनी चेतनेचे पाच
गुणधर्म सांगितले ती वैयक्तिक असते, सतत बदलणारी
असते, अखंड प्रवाही असते, वस्तूंवर केंद्रित असते आणि निवडक असते. ही संकल्पना नंतरच्या संज्ञानात्मक मानसशास्त्रात, विशेषतः अवधान, स्मृती आणि
व्यक्तिनिष्ठ अनुभवांच्या अभ्यासात अत्यंत प्रभावी ठरली (Leahey,
2018).
जेम्स यांनी स्व या संकल्पनेचे सखोल
विश्लेषण केले. त्यांनी ‘I’ (knower self) आणि ‘Me’
(known self) असा भेद केला. ‘Me’ या घटकात त्यांनी तीन भाग मांडले Material
Self (शारीरिक
व मालकीची जाणीव), Social Self (सामाजिक ओळख) आणि Spiritual
Self (आध्यात्मिक
अनुभव व मूल्ये). ही बहुआयामी रचना आधुनिक व्यक्तिमत्त्व सिद्धांत आणि सामाजिक
मानसशास्त्रासाठी पायाभूत ठरली (James, 1890).
सवय या प्रकरणात जेम्स यांनी सवयींचे
न्यूरोफिजियोलॉजिकल आधार स्पष्ट केले. त्यांच्या मते सवयी या मेंदूतील
तंत्रिकामार्गांना सुलभ करून वर्तनाला स्थिरता देतात. सवयींचा योग्य वापर
व्यक्तिमत्त्व घडवतो, तर चुकीच्या सवयी व्यक्तीला जखडून
ठेवतात. आधुनिक वर्तनवाद आणि शिकण्याच्या सिद्धांतांवर या
विचारांचा प्रभाव दिसतो (Hergenhahn & Henley, 2014).
भावनांबाबत जेम्स यांनी जो दृष्टिकोन
मांडला तो पुढे James-Lange Theory म्हणून
प्रसिद्ध झाला. या सिद्धांतानुसार भावना या शारीरिक बदलांच्या अनुभूतीमुळे निर्माण
होतात. म्हणजेच, “आपण रडतो म्हणून आपण दु:खी असतो; आपण पळतो
म्हणून आपण घाबरलेले असतो.” हा दृष्टिकोन त्या काळातील सामान्य समजुतीला आव्हान
देणारा होता आणि आधुनिक न्यूरोसायन्समध्ये ‘embodied
emotion’ या संकल्पनेशी सुसंगत मानला जातो (Cannon, 1927;
Prinz, 2004). अशा प्रकारे The Principles of Psychology हा ग्रंथ केवळ
सैद्धांतिक विवेचन नसून मानसशास्त्राला वैज्ञानिक, अनुभवाधारित
आणि मानवकेंद्री दृष्टिकोन देणारा मैलाचा दगड ठरला.
प्रॅग्मॅटिझम : कृतीप्रधान
तत्त्वज्ञान
Pragmatism
(1907)
या ग्रंथाद्वारे जेम्स यांनी “Pragmatism” या तत्त्वज्ञानाला लोकप्रिय आणि
सुसंगत स्वरूप दिले. जरी या विचारसरणीची सुरुवात Charles Sanders
Peirce यांनी केली असली, तरी जेम्स यांनी त्याला व्यापक
सामाजिक व बौद्धिक पातळीवर नेले.
प्रॅग्मॅटिझमनुसार एखाद्या
संकल्पनेचे सत्य तिच्या प्रत्यक्ष परिणामांवर अवलंबून असते. जेम्स यांच्या मते
सत्य हे स्थिर, शाश्वत आणि बाह्य जगात स्वतंत्रपणे अस्तित्वात
नसून ते मानवी अनुभवातून घडते. जर एखादी कल्पना व्यक्तीच्या जीवनात उपयोगी, फलदायी आणि
व्यावहारिक परिणाम देत असेल, तर ती ‘सत्य’ मानली जाऊ शकते (James,
1907/1975).
या दृष्टिकोनामुळे तत्त्वज्ञानातील
कट्टर द्वैतवाद आणि निरपेक्ष सत्याच्या संकल्पनांना आव्हान मिळाले. प्रॅग्मॅटिझमने
शिक्षणशास्त्र, धर्म, राजकारण आणि
मानसशास्त्रात व्यवहारप्रधान दृष्टीकोन निर्माण केला. आधुनिक सकारात्मक
मानसशास्त्र आणि व्यवहारवादी उपचारपद्धतींमध्ये या विचारांचा अप्रत्यक्ष प्रभाव
दिसून येतो (Putnam, 1995).
भावना सिद्धांत : James-Lange
Theory
भावनांवरील जेम्स यांचा सिद्धांत डॅनिश शरीरक्रियावैज्ञानिक Carl Lange यांच्या समांतर कार्याशी संबंधित होता. त्यामुळे तो “James-Lange Theory” म्हणून ओळखला जातो. या सिद्धांतानुसार भावनिक अनुभवाची क्रमवार प्रक्रिया पुढीलप्रमाणे असते:
उत्तेजक घटना → शारीरिक बदल (हृदयगती, घाम, स्नायूंची
हालचाल) → त्या बदलांची जाणीव → भावना.
उदा. जंगलात सिंह दिसतो → आपण पळू लागतो → हृदय वेगाने धडधडते → त्या धडधडीची जाणीव म्हणजे “भीती”.
हा दृष्टिकोन पारंपरिक “common
sense theory” पेक्षा भिन्न होता, ज्यात भावना आधी येतात आणि शरीर
प्रतिक्रिया देतो असे मानले जात होते. पुढे Walter Cannon यांनी या
सिद्धांतावर टीका केली आणि Cannon-Bard Theory मांडली (Cannon,
1927). तरीही
आधुनिक संशोधनात शारीरिक अभिप्रत्यय (bodily
feedback) आणि मेंदू-शरीर परस्परसंबंध मान्य केले जातात (Damasio,
1994).
आज न्यूरोसायन्स, सायकोफिजिओलॉजी
आणि ‘embodied cognition’ या क्षेत्रांमध्ये James-Lange
सिद्धांताचा
पुनर्विचार केला जात आहे. भावना केवळ मेंदूत निर्माण होत नाहीत, तर त्या
शरीराच्या जैविक प्रक्रियांशी गुंतलेल्या असतात, ही जेम्स यांची
अंतर्दृष्टी आजही महत्त्वपूर्ण मानली जाते.
जेम्स यांच्या या दृष्टिकोनाचा पुढे
अस्तित्ववादी मानसशास्त्र आणि मानवतावादी मानसशास्त्रावर खोल प्रभाव पडला. Rollo
May, Viktor Frankl आणि Carl Rogers यांसारख्या विचारवंतांनी
“अर्थनिर्मिती”, “स्वेच्छा” आणि “व्यक्तीचा अनुभव” या संकल्पनांना
मध्यवर्ती स्थान दिले. फ्रँकलच्या “will to
meaning” या संकल्पनेत जेम्स यांच्या “will to
believe” चा स्पष्ट प्रतिध्वनी दिसतो; तर रॉजर्सच्या
व्यक्तिकेंद्रित उपचारपद्धतीत व्यक्तीच्या अंतर्गत अनुभवाला दिलेले महत्त्व
जेम्सच्या विचारांशी सुसंगत आहे (Taylor, 1996;
Leary, 2018). अशा प्रकारे, जेम्स यांची वैयक्तिक नैराश्याशी
झुंज ही केवळ वैयक्तिक कहाणी न राहता आधुनिक मानसशास्त्रीय विचारांच्या पायाभरणीचे
स्रोत ठरली.
समारोप:
विल्यम जेम्स हे केवळ मानसशास्त्रज्ञ
नव्हते, तर ते मानवी मनाचे जिवंत तत्त्वज्ञ होते. त्यांनी स्वतःच्या मानसिक
संघर्षातून विज्ञान निर्माण केले आणि वैयक्तिक प्रश्नांना सार्वत्रिक उत्तरांमध्ये
रूपांतरित केले. आज आपण जेव्हा मानसशास्त्र, चेतना, भावना किंवा
स्व-अनुभव यांवर चर्चा करतो, तेव्हा त्या चर्चेच्या पायाभूत रचनेत
विल्यम जेम्स यांचे विचार नक्कीच आढळतात. त्यांचे जीवन आपल्याला सांगते कि, “मानसशास्त्र हे
पुस्तकातील विषय नसून, ते जगण्याची पद्धत आहे.”
संदर्भ:
Bjork, D. W.
(1988). William James: The center of his vision. Columbia University Press.
Cannon, W. B.
(1927). The James-Lange theory of emotions: A critical examination and an
alternative theory. The American Journal of Psychology, 39(1/4), 106–124.
Damasio, A. R.
(1994). Descartes’ error: Emotion, reason, and the human brain. G. P. Putnam’s
Sons.
Hergenhahn, B. R.,
& Henley, T. (2014). An introduction to the history of psychology (7th
ed.). Cengage Learning.
James, W. (1884).
What is an emotion? Mind, 9, 188–205.
James, W.
(1890/1950). The principles of psychology (Vols. 1–2). Dover Publications.
James, W.
(1896/1956). The will to believe and other essays in popular philosophy. Dover
Publications.
James, W. (1902).
The varieties of religious experience: A study in human nature. Longmans,
Green.
James, W. (1907).
Pragmatism: A new name for some old ways of thinking. Longmans, Green.
Leahey, T. H.
(2018). A history of psychology: From antiquity to modernity (8th ed.).
Routledge.
Leary, D. E.
(2018). Historical foundations of American psychology. In D. K. Freedheim &
I. B. Weiner (Eds.), APA handbook of the history of psychology (Vol. 1, pp.
xx–xx). American Psychological Association.
Myers, G. E.
(1986). William James: His life and thought. Yale University Press.
Perry, R. B.
(1935). The thought and character of William James (Vols. 1–2). Harvard
University Press.
Prinz, J. J.
(2004). Gut reactions: A perceptual theory of emotion. Oxford University Press.
Putnam, H. (1995).
Pragmatism: An open question. Blackwell Publishers.
Richardson, R. D.
(2006). William James: In the maelstrom of American modernism. Houghton
Mifflin.
Santayana, G.
(1920). Character and opinion in the United States. W. W. Norton.
Schultz, D. P.,
& Schultz, S. E. (2016). A history of modern psychology (11th ed.). Cengage
Learning.
Taylor, E. (1996).
William James on consciousness beyond the margin. Princeton University Press.
.png)
