सकारात्मक
मानसशास्त्र (Positive Psychology): मानवी सामर्थ्यांचा शोध
मानसशास्त्राचा
औपचारिक विकास 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात झाला; परंतु विसाव्या शतकात त्याची दिशा मोठ्या प्रमाणात “रोगकेंद्रित” (disease
model) झाली. विशेषतः दुसऱ्या महायुद्धानंतर सैनिकांमधील आघात,
चिंताजन्य विकार, नैराश्य आणि इतर मानसिक आजार
यांच्या उपचारांवर संशोधनाचा भर वाढला. चिकित्सा मानसशास्त्र, मानसोपचार पद्धती आणि निदान प्रणाली (DSM) यांचा
विस्तार झाला. या प्रक्रियेमुळे मानसिक विकारांच्या उपचारात मोठी प्रगती झाली;
परंतु त्याचवेळी मानसशास्त्राने मानवी जीवनातील सकारात्मक पैलू जसे आनंद,
सद्गुण, आशावाद, सर्जनशीलता,
अर्थपूर्णता यांचा तुलनेने कमी अभ्यास केला (Seligman &
Csikszentmihalyi, 2000).
या
पार्श्वभूमीवर एक मूलभूत प्रश्न उभा राहिला तो म्हणजे मानव फक्त समस्यांचा समूह
आहे का? मानसशास्त्राचे उद्दिष्ट केवळ दुःख कमी करणे (reducing
misery) इतकेच असावे का, की आनंद आणि उत्कर्ष
(flourishing) वाढवणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे? या प्रश्नातूनच सकारात्मक मानसशास्त्राची बीजे रोवली गेली.
1998
मध्ये अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना मार्टिन
सेलिग्मन यांनी मानसशास्त्राला “मानवाच्या
सामर्थ्यांचा विज्ञानाधारित अभ्यास” करण्याचे आवाहन केले. त्यांनी स्पष्टपणे
मांडले की, मानसशास्त्राने केवळ मानसिक
विकारांचे उपचार करण्यापुरते मर्यादित न राहता, “चांगले
जीवन” (Good Life) आणि “अर्थपूर्ण जीवन” (Meaningful
Life) कसे घडवायचे याचा वैज्ञानिक शोध घ्यावा (Seligman, 1998).
सकारात्मक
मानसशास्त्र ही कोणतीही केवळ प्रेरणादायी किंवा स्व-साहाय्य (self-help)
चळवळ नसून, ती संशोधनाधारित (evidence-based)
शाखा आहे. तिचा पाया प्रायोगिक संशोधन, दीर्घकालीन
सर्वेक्षणे, न्यूरोसायन्स आणि सांख्यिकीय विश्लेषण यांवर
आधारित आहे. उदाहरणार्थ, आनंद, कृतज्ञता,
आशावाद आणि सामाजिक संबंध यांचा व्यक्तीच्या शारीरिक व मानसिक
आरोग्यावर होणारा परिणाम विविध नियंत्रित संशोधनांमधून तपासला गेला आहे (Lyubomirsky,
King, & Diener, 2005).
मिहायी
चिकसेंटमिहायी यांनी ‘Flow’ या
संकल्पनेद्वारे मानवी अनुभवातील तल्लीनता (optimal experience) समजावून सांगितली. त्यांच्या मते, जेव्हा व्यक्ती
आपल्या कौशल्यांच्या अनुरूप आव्हानात्मक कार्यात पूर्णपणे गुंतते, तेव्हा ती सर्वोच्च आनंदाचा अनुभव घेते (Csikszentmihalyi, 1990). ही संकल्पना सकारात्मक मानसशास्त्राच्या गाभ्यातील ‘उत्कर्ष’ या
विचाराशी सुसंगत आहे.
सकारात्मक
मानसशास्त्राचे उद्दिष्ट तीन पातळ्यांवर कार्य करणे आहे:
- व्यक्तिगत
पातळीवर – सकारात्मक भावना, सद्गुण आणि मानसिक
लवचिकता वाढवणे.
- संस्थात्मक
पातळीवर – सकारात्मक शाळा, कार्यसंस्कृती आणि
नेतृत्व विकसित करणे.
- सामाजिक पातळीवर
– सहकार्य, विश्वास आणि सामूहिक जीवन-कल्याण
वाढवणे.
या
शाखेने मानसशास्त्रात एक महत्त्वपूर्ण दृष्टीकोनात्मक बदल (paradigm
shift) घडवला. पूर्वी मानसिक आरोग्याची व्याख्या “विकारांचा अभाव”
अशी केली जात असे; परंतु सकारात्मक मानसशास्त्राने मानसिक
आरोग्य म्हणजे “उत्कर्ष, अर्थपूर्णता आणि समाधानाने भरलेले
जीवन” अशी व्यापक व्याख्या सुचवली (Keyes, 2002). Keyes
यांनी “flourishing” आणि “languishing”
या संकल्पना मांडून दाखवले की, व्यक्ती मानसिक
आजार नसतानाही जीवनात समाधान नसल्याची अवस्था अनुभवू शकते.
सकारात्मक
मानसशास्त्र हे आधुनिक संशोधन असूनही त्याची मुळे प्राचीन तत्त्वज्ञानात सापडतात.
ॲरिस्टॉटलने ‘Eudaimonia’ म्हणजे सद्गुणांवर
आधारित अर्थपूर्ण जीवन यावर भर दिला होता. भारतीय तत्त्वज्ञानात ‘समत्व’, ‘संतोष’ आणि ‘योग’ या संकल्पना मानसिक संतुलन व आनंद यांचा मार्ग दर्शवतात.
त्यामुळे सकारात्मक मानसशास्त्र ही पूर्णतः नवीन कल्पना नसून, प्राचीन ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञान यांचा संगम आहे.
एकूणच, सकारात्मक मानसशास्त्र ही मानवाच्या सामर्थ्यांचा, सद्गुणांचा
आणि उत्कर्षाचा वैज्ञानिक शोध आहे. ती मानसशास्त्राला नकारात्मकतेतून
सकारात्मकतेकडे नेणारी केवळ विचारधारा नसून, संशोधनावर
आधारित एक व्यापक चळवळ आहे. तिचा मूलभूत संदेश असा आहे की मानव केवळ समस्यांनी
व्यापलेला नाही; तो आशा, अर्थपूर्णता
आणि सर्जनशीलतेचा स्रोत आहे.
सकारात्मक मानसशास्त्राची व्याख्या
सकारात्मक मानसशास्त्र ही मानसशास्त्रातील अशी शाखा आहे जी व्यक्तीच्या सकारात्मक अनुभवांचा, वैयक्तिक
सामर्थ्यांचा, सद्गुणांचा (virtues) आणि अर्थपूर्ण
व समाधानी जीवन घडविणाऱ्या घटकांचा शास्त्रीय अभ्यास करते. परंपरागत मानसशास्त्र
जिथे मुख्यतः मानसिक विकार, तणाव, नैराश्य आणि
समस्यांवर केंद्रित होते, तिथे सकारात्मक मानसशास्त्र “मानवाचा
उत्कर्ष कसा होऊ शकतो?” या मूलभूत प्रश्नावर लक्ष केंद्रित
करते. मार्टिन सेलिग्मन आणि मिहायी चिकसेंटमिहायी (2000) यांच्या
मते, सकारात्मक मानसशास्त्र म्हणजे “मानवी सामर्थ्ये आणि सर्वोत्तम
कार्यक्षमतेचा वैज्ञानिक अभ्यास” होय. पुढे सेलिग्मन (2011) यांनी
मानसिक आरोग्य हे केवळ विकारांचा अभाव नसून सकारात्मक भावना, गुंतवणूक, अर्थपूर्णता
आणि यश यांचे संतुलित एकत्रीकरण आहे, असे स्पष्ट
केले.
सकारात्मक मानसशास्त्राच्या
व्याख्येमध्ये तीन प्रमुख स्तरांचा समावेश केला जातो: (1) सकारात्मक अनुभव (positive
experiences), (2) सकारात्मक वैयक्तिक गुण (positive
individual traits), आणि (3) सकारात्मक संस्था (positive
institutions) (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). सकारात्मक अनुभवांमध्ये आनंद, समाधान, आशा आणि प्रेम
यांचा समावेश होतो; वैयक्तिक गुणांमध्ये धैर्य, प्रामाणिकपणा, करुणा, स्व-नियंत्रण
इत्यादी सद्गुणांचा विचार केला जातो; तर सकारात्मक
संस्था म्हणजे कुटुंब, शाळा, कार्यसंस्कृती
आणि सामाजिक रचना ज्या व्यक्तीच्या विकासाला चालना देतात.
1. आनंद (Happiness)
आनंद ही सकारात्मक मानसशास्त्रातील
मध्यवर्ती संकल्पना आहे. आनंदाचा अभ्यास दोन प्रमुख दृष्टिकोनांतून केला जातो: (1)
हेडॉनिक (hedonic) दृष्टिकोन ज्यामध्ये सुख, समाधान आणि
सकारात्मक भावना यांवर भर दिला जातो, आणि (2)
यूडेमॉनिक (eudaimonic) दृष्टिकोन ज्यामध्ये अर्थपूर्णता, आत्मसिद्धी आणि
सद्गुणी जीवन यांना महत्त्व दिले जाते (Ryan &
Deci, 2001).
सेलिग्मन (2002) यांनी ‘Authentic
Happiness’ या संकल्पनेत आनंदाचे तीन प्रकार मांडले Pleasant
Life, Engaged Life आणि Meaningful Life. संशोधनातून असे
आढळले आहे की दीर्घकालीन समाधान हे केवळ क्षणिक आनंदावर नव्हे तर अर्थपूर्ण सहभाग
आणि उद्देशपूर्ण जीवनावर अवलंबून असते.
2. आशावाद (Optimism)
आशावाद म्हणजे भविष्यात सकारात्मक परिणाम
होण्याची अपेक्षा ठेवण्याची प्रवृत्ती. सेलिग्मन (1991) यांच्या
“संपादित आशावाद” सिद्धांतानुसार
आशावाद ही शिकता येणारी वृत्ती आहे. आशावादी व्यक्ती अपयशाचे स्पष्टीकरण तात्पुरते, विशिष्ट आणि
बदलण्यासारखे करते; तर निराशावादी व्यक्ती त्याला
कायमस्वरूपी, सर्वव्यापी आणि वैयक्तिक दोष मानते. संशोधन
दर्शविते की आशावाद मानसिक आरोग्य सुधारतो, तणाव कमी करतो
आणि शारीरिक आरोग्यावरही सकारात्मक परिणाम करतो (Carver &
Scheier, 2002). त्यामुळे आशावाद हा केवळ भावनिक दृष्टिकोन नसून आरोग्यवर्धक
मानसशास्त्रीय साधन आहे.
3. कृतज्ञता (Gratitude)
कृतज्ञता म्हणजे जीवनातील सकारात्मक
गोष्टींची जाणीवपूर्वक दखल घेणे आणि त्याबद्दल कृतज्ञ भाव ठेवणे. Emmons
आणि McCullough
(2003)
यांच्या प्रयोगात्मक संशोधनानुसार नियमित कृतज्ञता नोंदी (gratitude
journaling) ठेवणाऱ्या व्यक्तींमध्ये आनंदाची पातळी वाढते, नैराश्याची
लक्षणे कमी होतात आणि एकूण जीवनसमाधान वाढते. कृतज्ञता सामाजिक बंध दृढ करते आणि
परस्पर विश्वास वाढवते (Algoe, 2012). त्यामुळे कृतज्ञता ही
वैयक्तिक तसेच सामाजिक पातळीवर सकारात्मक परिणाम घडवणारी संकल्पना आहे.
4. स्थितीस्थापकत्त्व
/ मानसिक कणखरता (Resilience)
स्थितीस्थापकत्त्व म्हणजे प्रतिकूल
परिस्थितीतून पुन्हा उभे राहण्याची आणि मानसिक संतुलन राखण्याची क्षमता. Masten
(2001)
यांनी लवचिकतेला “ordinary magic” असे संबोधले, कारण
ती एखादी विलक्षण गोष्ट नसून सामान्य मानसशास्त्रीय संसाधन आहे. सकारात्मक
मानसशास्त्रात लवचिकता ही वैयक्तिक सामर्थ्य मानली जाते जी तणाव, आघात किंवा
अपयशानंतर व्यक्तीला पुढे जाण्यास मदत करते. स्थितीस्थापकत्त्वाशी आशावाद, सामाजिक पाठबळ
आणि अर्थपूर्णता यांचा सकारात्मक संबंध आढळतो (Southwick et
al., 2014).
5. अर्थपूर्ण जीवन (Meaning
in Life)
अर्थपूर्णता म्हणजे जीवनात उद्देश, दिशा आणि
मूल्यांची जाणीव असणे. Frankl (1963) यांच्या मते, “जीवनाचा अर्थ
शोधणे” ही मानवाची मूलभूत प्रेरणा आहे. सकारात्मक मानसशास्त्रात अर्थपूर्ण जीवन हे
दीर्घकालीन समाधान आणि मानसिक आरोग्याचे मुख्य स्तंभ मानले जाते (Steger,
2009).
संशोधनानुसार जीवनातील अर्थाची जाणीव असलेल्या व्यक्तींमध्ये तणावाचा प्रभाव कमी
होतो आणि जीवन समाधान अधिक असते.
6. सकारात्मक संबंध (Positive
Relationships)
मानव हा सामाजिक प्राणी असल्यामुळे
सकारात्मक संबंध हे मानसिक आरोग्याचे अत्यावश्यक घटक आहेत. सेलिग्मन (2011) यांच्या PERMA
मॉडेलमध्ये “Relationships”
हा एक स्वतंत्र
घटक आहे. दीर्घकालीन संशोधन (उदा. Harvard Study
of Adult Development) दर्शविते की निकटचे आणि विश्वासार्ह संबंध हे दीर्घायुष्य आणि आनंदाचे
प्रमुख निर्देशक आहेत (Waldinger & Schulz, 2016).
सकारात्मक संबंध आत्मविश्वास, सुरक्षितता आणि भावनिक स्थैर्य
वाढवतात.
सकारात्मक मानसशास्त्राची व्याख्या
ही केवळ आनंदाचा अभ्यास इतकी मर्यादित नसून ती मानवी सामर्थ्ये, सद्गुण, सामाजिक बंध
आणि अर्थपूर्णता यांचा समन्वित वैज्ञानिक अभ्यास आहे. आनंद, आशावाद, कृतज्ञता, स्थितीस्थापकत्त्व, अर्थपूर्ण जीवन
आणि सकारात्मक संबंध हे या शाखेचे मूलभूत स्तंभ आहेत. त्यामुळे सकारात्मक
मानसशास्त्र मानसिक आरोग्याकडे “विकार-केंद्रित” दृष्टिकोनातून “विकास-केंद्रित” दृष्टिकोनाकडे नेणारा महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो.
सकारात्मक मानसशास्त्राचा इतिहास:
तत्त्वज्ञानापासून आधुनिक शास्त्रापर्यंत
(अ) प्राचीन तत्त्वज्ञानातील मुळे: Eudaimonia
आणि सद्गुणी
जीवन
सकारात्मक मानसशास्त्राच्या
संकल्पनांची मुळे प्राचीन ग्रीक तत्त्वज्ञानात खोलवर रुजलेली आहेत. विशेषतः अॅरिस्टॉटल
यांनी मांडलेली Eudaimonia ही संकल्पना आजच्या सकारात्मक
मानसशास्त्राचा तात्त्विक पाया मानली जाते. Eudaimonia म्हणजे केवळ
क्षणिक आनंद नव्हे, तर सद्गुणी, अर्थपूर्ण आणि
नैतिक जीवन जगण्यामुळे प्राप्त होणारी दीर्घकालीन समाधानाची अवस्था. त्यांच्या Nicomachean
Ethics या ग्रंथात त्यांनी स्पष्ट केले की, मानवी जीवनाचा
सर्वोच्च उद्देश “सद्गुणांच्या आचरणातून प्राप्त होणारे उत्कर्ष” हा आहे.
अरिस्टॉटलच्या मते सुख (pleasure)
हा जीवनाचा
अंतिम हेतू नसून, विवेकबुद्धी आणि सद्गुणांच्या
संतुलित वापरातून मिळणारे समाधान हेच खरे उत्कर्ष आहे. ही कल्पना आजच्या सकारात्मक
मानसशास्त्रातील “well-being”, “character strengths” आणि “meaning
in life” या संकल्पनांशी सुसंगत आहे (Waterman, 1993).
(ब) मानतावादी मानसशास्त्र: आधुनिक संक्रमण
20व्या शतकात मानसशास्त्रावर
वर्तनवाद आणि मनोविश्लेषण यांचा प्रभाव होता. या दोन्ही प्रवाहांनी प्रामुख्याने विकार, विकृत वर्तन
आणि अबोध संघर्ष यांवर भर दिला. त्याला प्रतिसाद म्हणून 1950–60 च्या दशकात मानतावादी
मानसशास्त्र उदयास आले.
अब्राहम
मॅस्लो यांनी “Self-Actualization” (आत्म-वास्तविकीकरण)
ही संकल्पना मांडून व्यक्तीच्या सर्वोच्च क्षमतांच्या विकासावर भर दिला (Maslow,
1954).
त्याचप्रमाणे कार्ल रॉजर्स यांनी “बिनशर्त सकारात्मक आदर” आणि
व्यक्ती-केंद्रित उपचारपद्धती यांद्वारे
व्यक्तीतील सकारात्मक क्षमता अधोरेखित केली (Rogers, 1961).
मानतावादी मानसशास्त्राने सकारात्मक
मानसशास्त्रासाठी बौद्धिक आणि भावनिक पायाभरणी केली; मात्र त्याकाळी
त्याला पुरेशा प्रायोगिक संशोधनाचा आधार नव्हता. त्यामुळे सकारात्मक
मानसशास्त्राची गरज “वैज्ञानिक चौकटीत” प्रकर्षाने जाणवू लागली.
(क) सकारात्मक मानसशास्त्राचा औपचारिक उदय
(1998)
1998 साली अमेरिकन सायकॉलॉजिकल
असोसिएशन (APA) चे अध्यक्ष म्हणून कार्यभार स्वीकारताना मार्टिन
सेलिग्मन यांनी सकारात्मक मानसशास्त्राला
औपचारिक दिशा दिली. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की, दुसऱ्या
महायुद्धानंतर मानसशास्त्राने मानसिक विकारांवर उपचार करण्यामध्ये मोठी प्रगती
केली असली, तरी “मानवाचा उत्कर्ष कसा होऊ शकतो?” या प्रश्नाकडे
दुर्लक्ष झाले (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000).
सेलिग्मन यांनी
मानसशास्त्राचे तीन प्रमुख उद्दिष्टे सांगितली:
- मानसिक आजारांचे उपचार,
- सामान्य जीवन अधिक समाधानकारक बनवणे,
- प्रतिभावंत आणि सर्जनशील व्यक्तींच्या क्षमतांचा विकास.
त्यांच्या Authentic
Happiness (2002) या पुस्तकातून आनंद, आशावाद आणि
सद्गुणांवरील संशोधन लोकप्रिय झाले. पुढे त्यांनी PERMA मॉडेल मांडून “Well-being
Theory” विकसित केली (Seligman, 2011).
(ड) Flow संशोधन आणि मिहायी चिकसेंटमिहायी यांचे योगदान
सकारात्मक मानसशास्त्राच्या घडणीत सेलिग्मन यांचे “Flow” संशोधन अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
त्यांच्या Flow (1990) या ग्रंथात त्यांनी अशी अवस्था वर्णन केली
की, ज्यामध्ये व्यक्ती एखाद्या कृतीत पूर्णपणे तल्लीन होते, वेळेचे भान
हरपते आणि अंतर्गत आनंद अनुभवते.
Flow
ही अवस्था
तेव्हा निर्माण होते जेव्हा व्यक्तीची कौशल्ये आणि आव्हाने यांचा समतोल
साधला जातो. ही संकल्पना सकारात्मक मानसशास्त्रातील “Engagement”
या घटकाशी थेट
संबंधित आहे (Csikszentmihalyi, 1990).
सेलिग्मन आणि चिकसेंटमिहायी (2000) यांनी
एकत्रितपणे सकारात्मक मानसशास्त्राला शास्त्रीय अधिष्ठान देत संशोधनाला प्रोत्साहन
दिले. त्यांनी सकारात्मक भावना, व्यक्तिमत्त्वातील सद्गुण, आशावाद, कृतज्ञता आणि
मानसिक लवचिकता यांसारख्या संकल्पनांचा अनुभवजन्य अभ्यास सुरू केला.
(इ) 21व्या शतकातील विस्तार
2000 नंतर सकारात्मक मानसशास्त्र एक
स्वतंत्र संशोधन क्षेत्र म्हणून विकसित झाले. जगभरात सकारात्मक
मानसशास्त्र केंद्रे स्थापन झाले. शिक्षण, आरोग्य, कार्यक्षेत्र
आणि सार्वजनिक धोरणांमध्ये सकारात्मक मानसशास्त्राचे तत्त्व वापरले जाऊ लागले (Donaldson
et al., 2015).
तथापि, काही
विद्वानांनी टीका केली की, सकारात्मक मानसशास्त्राने
सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ पुरेशा प्रमाणात विचारात घेतले नाहीत (Christopher
& Hickinbottom, 2008). यामुळे “Second Wave Positive Psychology” (PP
2.0) उदयास आली, ज्यात दुःख आणि
संघर्ष यांनाही मानवी उत्कर्षाचा भाग मानले गेले (Wong, 2011).
सकारात्मक मानसशास्त्राचा इतिहास हा
प्राचीन तत्त्वज्ञानातील Eudaimonia पासून सुरू होऊन, मानतावादी
मानसशास्त्राच्या माध्यमातून, 1998 मध्ये सेलिग्मन यांच्या नेतृत्वाखाली औपचारिक शास्त्रीय रूपात विकसित झालेला प्रवास
आहे. चिकसेंटमिहायी यांच्या Flow
संशोधनाने या
क्षेत्राला अनुभवजन्य अधिष्ठान दिले. आज सकारात्मक मानसशास्त्र हे “मानवी उत्कर्ष कसा
होतो?” या मूलभूत प्रश्नाचे वैज्ञानिक उत्तर शोधणारे महत्त्वपूर्ण शास्त्र
बनले आहे.
PERMA मॉडेल:
सकारात्मक कल्याण
सकारात्मक मानसशास्त्राच्या आधुनिक
प्रवाहात सेलिग्मन यांनी मांडलेले PERMA
मॉडेल (2011)
हे मानसिक कल्याण समजून घेण्यासाठी एक बहुआयामी चौकट मानले जाते. त्यांच्या Flourish (2011) या
ग्रंथात त्यांनी ‘Happiness Theory’ पासून ‘Well-being
Theory’ कडे झालेल्या संक्रमणाचे स्पष्टीकरण दिले. त्यांच्या मते, केवळ आनंद हा मानवी उत्कर्षाचा एकमेव निकष
नाही; त्याऐवजी पाच स्वतंत्र पण परस्परसंबंधित घटकांवर आधारित जीवन अधिक
समृद्ध मानले जाते (Seligman, 2011). हे पाच घटक म्हणजे Positive
Emotions, Engagement, Relationships, Meaning आणि Achievement.
(P) Positive
Emotions – सकारात्मक भावना:
सकारात्मक भावना म्हणजे आनंद, प्रेम, समाधान, आशा, कृतज्ञता, शांतता
यांसारख्या अनुभवांची श्रेणी. सेलिग्मन (2002; 2011) यांच्या
मते, सकारात्मक भावना केवळ क्षणिक सुख देत नाहीत, तर दीर्घकालीन
मानसिक संसाधने निर्माण करतात. या संदर्भात Barbara
Fredrickson यांनी मांडलेला Broaden-and-Build Theory महत्त्वाचा
आहे. त्यांच्या मते, सकारात्मक भावना व्यक्तीच्या
विचारक्षमता आणि कृतीची व्याप्ती वाढवतात आणि कालांतराने
सामाजिक, बौद्धिक व शारीरिक संसाधने निर्माण करतात
(Fredrickson, 2001). उदाहरणार्थ, कृतज्ञता अनुभवणारी व्यक्ती अधिक
सहकार्यशील व सामाजिकदृष्ट्या सक्रिय होते. म्हणूनच सकारात्मक भावना केवळ “चांगले
वाटणे” नसून “चांगले जगणे” यासाठी आवश्यक मानसिक
पायाभूत संरचना तयार करतात.
(E) Engagement –
पूर्ण गुंतवणूक:
Engagement
म्हणजे एखाद्या
कृतीत इतके तल्लीन होणे की बाह्य विचलनांचा परिणाम होत नाही. सेलिग्मन (2011) यांच्या
मते, व्यक्ती जेव्हा आपल्या नैसर्गिक गुणांचा वापर करून
कार्य करते, तेव्हा ती अधिक गुंतलेली राहते. Engagement
संकल्पनेचा
निकटचा संबंध Flow या संकल्पनेशी आहे, जी पुढे
सविस्तर पाहू. Engagement मध्ये व्यक्तीचे लक्ष पूर्णतः
कार्यावर केंद्रित असते, आणि त्या प्रक्रियेतून आंतरिक समाधान मिळते. संशोधन दर्शवते की ज्या व्यक्ती कामात किंवा शिक्षणात उच्च
पातळीवर गुंतलेल्या असतात त्यांचे कार्य-समाधान व उत्पादकता जास्त असते (Bakker
& Demerouti, 2008).
(R)
Relationships – सकारात्मक संबंध:
मानवी जीवन मूलतः सामाजिक आहे. सेलिग्मन (2011) यांच्या मते, अर्थपूर्ण व
आधार देणारे संबंध हे कल्याणाचे मुख्य स्तंभ आहेत. सामाजिक पाठबळ तणाव कमी करते आणि मानसिक आरोग्य बळकट करते (Cohen
& Wills, 1985). सकारात्मक संबंधांमध्ये विश्वास, सहानुभूती, परस्पर आदर आणि
भावनिक जुळवणूक असते. कुटुंब, मित्र, सहकारी आणि
समाजाशी असलेले नाते व्यक्तीला अस्तित्वाची जाणीव आणि सुरक्षिततेची भावना देते.
संशोधनानुसार, दीर्घकालीन आनंदाचे सर्वात मजबूत भाकीत म्हणजे गुणवत्तापूर्ण संबंध (Waldinger &
Schulz, 2010).
(M) Meaning – अर्थपूर्णता:
Meaning
म्हणजे
व्यक्तीच्या जीवनाला असलेला व्यापक उद्देश आणि
मूल्याधिष्ठित दिशा. सेलिग्मन (2011) यांच्या
मते, व्यक्ती जेव्हा स्वतःपेक्षा मोठ्या गोष्टीसाठी (larger
than the self) कार्य करते उदा. समाजसेवा, धर्म, राष्ट्रनिर्माण, संशोधन तेव्हा
तिला जीवनात अर्थ जाणवतो. Frankl (1963) यांच्या अस्तित्ववादी
दृष्टिकोनानुसार, “मनुष्याला सुखाची नव्हे तर अर्थाची
गरज असते.” Meaning व्यक्तीला प्रतिकूल परिस्थितीतही टिकून
राहण्याची प्रेरणा देते. अर्थपूर्ण जीवनामुळे मानसिक स्थैर्य आणि समाधान वाढते.
(A) Achievement
– यश
/ सिद्धी:
Achievement
म्हणजे
उद्दिष्टपूर्ती आणि वैयक्तिक प्रगतीचा अनुभव. सेलिग्मन (2011) यांच्या
मते, यश मिळविण्याची प्रेरणा ही मानवी स्वभावाचा अविभाज्य भाग आहे.
उद्दिष्टे निश्चित करून ती साध्य करणे व्यक्तीमध्ये आत्मविश्वास, स्व-सक्षमता आणि
आत्मसंतोष निर्माण करते (Bandura, 1997). Achievement
केवळ बाह्य
पुरस्कारांपुरते मर्यादित नसून, स्वतःच्या क्षमतेचा विस्तार करण्याची
प्रक्रिया आहे. त्यामुळे दीर्घकालीन उत्कर्षासाठी हे घटक महत्त्वाचे ठरतात.
Flow ची संकल्पना
Flow
ही संकल्पना चिकसेंटमिहायी यांनी 1975 मध्ये मांडली आणि पुढे Flow:
The Psychology of Optimal Experience (1990) मध्ये सविस्तर स्पष्ट केली. त्यांच्या मते,
Flow म्हणजे
अशी मानसिक अवस्था जिथे व्यक्ती एखाद्या कृतीत पूर्णपणे तल्लीन होते आणि वेळ, थकवा किंवा
बाह्य चिंता यांचे भान राहत नाही.
Flow अवस्थेची मुख्य
वैशिष्ट्ये अशी आहेत (Csikszentmihalyi, 1990):
- स्पष्ट उद्दिष्टे (clear
goals)
- त्वरित अभिप्राय (immediate
feedback)
- कौशल्य आणि आव्हान यांचा संतुलन (balance
between skill and challenge)
- आत्म-जाणीवेचा क्षय (loss
of self-consciousness)
- वेळेचे भान हरपणे (distortion
of time)
उदाहरणार्थ, चित्रकार चित्र
काढताना इतका गुंततो की तास कसे गेले हे समजत नाही; लेखक लेखनात
रमतो; खेळाडू खेळताना “झोन” मध्ये जातो. या अवस्थेत आंतरिक आनंद आणि
कार्यक्षमता दोन्ही वाढतात. संशोधन सूचित करते की Flow अनुभव वारंवार
घेणाऱ्या व्यक्तींचे जीवन समाधान व सर्जनशीलता अधिक असते (Nakamura
& Csikszentmihalyi, 2002). त्यामुळे Flow ही केवळ भावनिक
अवस्था नसून, उत्कर्षाचा एक
महत्त्वपूर्ण निर्देशक आहे.
समारोप:
भारतीय तत्त्वज्ञानात “संतोष”, “समत्व”, “योग”, “अहिंसा”
यांसारख्या संकल्पना सकारात्मक मानसशास्त्राशी सुसंगत आहेत. भगवद्गीतेतील “समत्व
योग उच्यते” ही संकल्पना मानसिक संतुलनाचे महत्त्व सांगते. तसेच बौद्ध “मैत्री
भावना” (Loving Kindness) ही सकारात्मक भावनांचा विकास घडवते. सकारात्मक
मानसशास्त्र आपल्याला शिकवते की मानव फक्त समस्यांचा समूह नाही, तर तो
संभाव्यतेचा स्रोत आहे. मानसिक आरोग्य म्हणजे केवळ विकारांचा अभाव नाही, तर आनंद, अर्थपूर्णता
आणि समाधानाने भरलेले जीवन आहे. आजच्या तणावग्रस्त युगात सकारात्मक मानसशास्त्र हे
केवळ सिद्धांत नसून जीवन जगण्याची एक वैज्ञानिक आणि व्यावहारिक दिशा आहे.
संदर्भ:
Algoe, S. B. (2012). Find, remind, and bind: The functions of gratitude in
everyday relationships. Social and Personality Psychology Compass, 6(6), 455–469.
Aristotle. (2009). Nicomachean Ethics (W. D. Ross, Trans.). Oxford
University Press.
Carver, C. S.,
& Scheier, M. F. (2002). Optimism. In C. R. Snyder
& S. J. Lopez (Eds.), Handbook of Positive Psychology. Oxford University
Press.
Christopher, J.
C., & Hickinbottom, S. (2008). Positive psychology,
ethnocentrism, and the disguised ideology of individualism. Theory &
Psychology, 18(5), 563–589.
Csikszentmihalyi,
M. (1990). Flow: The psychology of optimal experience.
Harper & Row.
Donaldson, S. I.,
et al. (2015). Positive organizational psychology. Journal
of Positive Psychology, 10(3), 185–201.
Emmons, R. A.,
& McCullough, M. E. (2003). Counting blessings versus
burdens. Journal of Personality and Social Psychology, 84(2),
377–389.
Frankl, V. E. (1963). Man’s Search for Meaning. Beacon Press.
Keyes, C. L. M. (2002). The mental health continuum: From languishing to
flourishing in life. Journal of Health and Social Behavior, 43(2),
207–222.
Lyubomirsky, S.,
King, L., & Diener, E. (2005). The benefits of
frequent positive affect: Does happiness lead to success? Psychological
Bulletin, 131(6), 803–855.
Maslow, A. H. (1954). Motivation and personality. Harper & Row.
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development.
American Psychologist, 56(3), 227–238.
Rogers, C. R. (1961). On becoming a person. Houghton Mifflin.
Ryan, R. M., &
Deci, E. L. (2001). On happiness and human potentials.
Annual Review of Psychology, 52, 141–166.
Seligman, M. E. P.
(1991). Learned Optimism. Knopf.
Seligman, M. E. P.
(1998). The president’s address. APA Monitor, 29(11), 2.
Seligman, M. E. P.
(2002). Authentic happiness. Free Press.
Seligman, M. E. P.
(2011). Flourish. Free Press.
Seligman, M. E.
P., & Csikszentmihalyi, M. (2000). Positive
psychology: An introduction. American Psychologist, 55(1),
5–14.
Southwick, S. M.,
et al. (2014). Resilience definitions, theory, and
challenges. European Journal of Psychotraumatology, 5, 25338.
Steger, M. F. (2009). Meaning in life. In S. J. Lopez (Ed.), Handbook of
Positive Psychology (2nd ed.).
Waldinger, R. J.,
& Schulz, M. S. (2016). The Harvard Study of Adult
Development. Psychological Science in the Public Interest, 17(2),
1–50.
Waterman, A. S. (1993). Two conceptions of happiness. Journal of Personality and Social Psychology, 64(4), 678–691.
Wong, P. T. P. (2011). Positive psychology 2.0. Canadian Psychology, 52(2), 69–81.
