Waking Up: अध्यात्म, चेतना आणि तर्कशुद्ध स्वतःचा शोध

 

Waking Up: अध्यात्म, चेतना आणि तर्कशुद्ध स्वतःचा शोध

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक जागतिक संदर्भात ‘अध्यात्म’ ही संकल्पना बहुधा धर्म, देव, श्रद्धा, कर्मकांड आणि सांस्कृतिक परंपरांशी घट्टपणे जोडलेली दिसते. विशेषतः भारतीय आणि पाश्चात्त्य समाजातही अध्यात्माचा अनुभव धार्मिक चौकटीतूनच घ्यावा लागतो, अशी एक प्रस्थापित समजूत आहे. परंतु Sam Harris यांनी त्यांच्या Waking Up: A Guide to Spirituality Without Religion या पुस्तकातून या पारंपरिक चौकटीला आव्हान दिले आहे. Harris यांचा मूलभूत दावा असा आहे की अध्यात्माचा अनुभव हा धर्मनिरपेक्ष, वैज्ञानिक आणि अनुभवाधिष्ठित पद्धतीने घेता येऊ शकतो, आणि त्यासाठी कोणत्याही विशिष्ट धार्मिक श्रद्धेची आवश्यकता नाही (Harris, 2014).

या पुस्तकात Harris यांनी अध्यात्माला “अंधश्रद्धा किंवा अलौकिकतेचा विषय” म्हणून न पाहता, मानवी चेतना (consciousness) आणि अनुभवांच्या सखोल अभ्यासाचा भाग म्हणून मांडले आहे. त्यांच्या मते, प्रत्येक मनुष्याला आपल्या अनुभवांच्या स्वरूपाचा शोध घेण्याची क्षमता आहे ज्यामध्ये विचार, भावना, संवेदना आणि ‘स्व’ यांची जाणीव यांचा समावेश होतो. ही भूमिका मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्सच्या आधुनिक संशोधनाशी सुसंगत आहे, जिथे ‘subjective experience’ (अंतर्गत अनुभव) हा अभ्यासाचा महत्त्वाचा विषय बनला आहे (Metzinger, 2009; Chalmers, 1996).

मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman): सकारात्मक मानसशास्त्राचा जनक

 

मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman): सकारात्मक मानसशास्त्राचा जनक

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मार्टिन सेलिगमन हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक अत्यंत प्रभावी आणि परिवर्तनशील व्यक्तिमत्त्व मानले जाते. त्यांनी मानसशास्त्राच्या पारंपरिक चौकटीला नव्या दिशेने वळवले आणि या क्षेत्राला केवळ मानसिक आजार, विकृती आणि नैराश्य यांच्या अभ्यासापुरते मर्यादित ठेवण्याऐवजी मानवी आनंद (happiness), जीवन-कल्याण (well-being) आणि उत्कर्ष (flourishing) यांचा वैज्ञानिक अभ्यास करण्याची दिशा दिली. 20व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 21व्या शतकाच्या प्रारंभी त्यांनी सुरू केलेल्या सकारात्मक मानसशास्त्र (Positive Psychology) या चळवळीने मानसशास्त्रात एक प्रकारची “वैचारिक क्रांती” घडवून आणली. त्यांच्या कार्यातून हे स्पष्ट होते की मानसशास्त्राचे उद्दिष्ट केवळ “दुखः कमी करणे” नसून “जीवन अधिक समृद्ध आणि अर्थपूर्ण बनवणे” हे देखील असले पाहिजे (Seligman & Csikszentmihalyi, 2000). त्यांच्या जीवनप्रवासातून आपण अपयशाचा सकारात्मक अर्थ लावण्याची, आशावाद (optimism) विकसित करण्याची आणि स्वतःच्या विचारसरणीत बदल करून जीवनात सकारात्मक परिवर्तन घडवण्याची प्रेरणा घेऊ शकतो.

लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg): नैतिक विकासाचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

 

लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg): नैतिक विकासाचा शोध घेणारा मानसशास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानवी समाजाच्या इतिहासात “योग्य काय आणि अयोग्य काय?” हा प्रश्न अत्यंत मूलभूत आणि प्राचीन मानला जातो. धर्म, तत्त्वज्ञान, सामाजिक परंपरा आणि कायदेव्यवस्था या सर्वांनी या प्रश्नाचे विविध प्रकारे उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला आहे. प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञानात धर्म, ग्रीक तत्त्वज्ञानात virtue ethics, तर आधुनिक काळात मानवी हक्क आणि न्याय या संकल्पनांद्वारे नैतिकतेचे स्पष्टीकरण केले गेले आहे. तथापि, नैतिकतेचा विकास मानवी मानसशास्त्रीय प्रक्रियेशी कसा जोडलेला आहे, हा प्रश्न वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून तपासण्याचा प्रयत्न विसाव्या शतकात विशेषतः वैकासिक मानसशास्त्रात झाला.

या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांमध्ये लॉरेन्स कोहलबर्ग यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. कोहलबर्ग यांनी मानवी नैतिकतेचा विकास हा जैविक किंवा धार्मिक आदेशांवर आधारित नसून मानवी बोधात्मक विकासाशी संबंधित एक श्रेणीबद्ध अवस्थांची प्रक्रिया आहे, असे प्रतिपादन केले. त्यांनी मांडलेली नैतिक विकासाची अवस्था ही संकल्पना (Stages of Moral Development) आजही मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, समाजशास्त्र, नैतिक तत्त्वज्ञान आणि गुन्हेगारी अभ्यास या क्षेत्रांमध्ये अत्यंत प्रभावी मानली जाते.

कोहलबर्ग यांच्या जीवनाकडे पाहिले असता असे दिसते की त्यांच्या वैयक्तिक अनुभवांनी, सामाजिक प्रश्नांबद्दल असलेल्या संवेदनशीलतेने आणि न्यायाच्या शोधाने त्यांच्या संशोधनाला दिशा दिली. त्यामुळे त्यांचे जीवन केवळ एका संशोधकाची कथा नसून न्याय, नैतिकता आणि मानवी विकास यांचा शोध घेणाऱ्या विचारवंताची प्रेरणादायी यात्रा आहे.

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

 

विवेकनिष्ठ मानसोपचार पद्धत (REBT)

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसोपचाराच्या क्षेत्रात विचार, भावना आणि वर्तन यांचा परस्परसंबंध अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. व्यक्तीच्या जीवनातील ताण, चिंता, नैराश्य किंवा असंतोष हे केवळ बाह्य परिस्थितींमुळे निर्माण होत नाहीत, तर त्या परिस्थितींचा आपण कसा अर्थ लावतो यावरही ते अवलंबून असतात. आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रात हा दृष्टिकोन अत्यंत प्रभावी मानला जातो.

या विचारधारेचा शास्त्रीय पाया Albert Ellis यांनी 1950 च्या दशकात मांडला. त्यांनी पारंपरिक मनोविश्लेषण पद्धतीवर टीका करत एक अधिक सक्रिय, तर्कशुद्ध आणि व्यावहारिक उपचारपद्धती विकसित केली ती म्हणजे Rational Emotive Behavior Therapy (REBT). Ellis यांच्या मते, “मानसिक त्रास हा घटनांमुळे नव्हे, तर त्या घटनांबद्दल असलेल्या अविवेकी (irrational) विश्वासांमुळे निर्माण होतो.” हा दृष्टिकोन मानसोपचाराच्या क्षेत्रात क्रांतिकारक ठरला (Ellis, 1962).

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

संवैधानिक नैतिकता (Constitutional Morality): भारतीय लोकशाहीचा कणा

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

भारतीय लोकशाही ही केवळ निवडणुका, सत्तांतर किंवा संसदीय प्रक्रिया यांपुरती मर्यादित नाही; ती एका गहन नैतिक आणि तात्त्विक पायावर उभी आहे. या पायाला “संवैधानिक नैतिकता” असे म्हणतात. राज्यघटना ही केवळ कायदेशीर दस्तऐवज नसून ती एक मूल्यनिष्ठ, परिवर्तनवादी आणि मानवकेंद्रित करार आहे. तिच्या प्रस्तावनेत नमूद केलेले न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हे केवळ घोषवाक्ये नसून भारतीय समाजव्यवस्थेच्या पुनर्रचनेचे दिशादर्शक तत्त्व आहेत. या मूल्यांप्रती निष्ठा आणि त्यांचे व्यवहारात पालन करणे म्हणजेच संवैधानिक नैतिकता होय.

आधुनिक काळात सोशल मीडियावरील द्वेषपूर्ण भाष्य, धार्मिक ध्रुवीकरण, अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर मर्यादा आणि संस्थात्मक स्वायत्ततेवरील प्रश्न या पार्श्वभूमीवर संवैधानिक नैतिकतेचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होते. लोकशाही टिकवायची असेल, तर संविधानातील मूल्ये व्यवहारात उतरवावी लागतील.

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

 

नॉम चॉम्स्की (Noam Chomsky): विचारांची क्रांती घडवणारा शास्त्रज्ञ

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

आधुनिक बौद्धिक इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात ज्यांनी केवळ एका विशिष्ट शास्त्राच्या विकासावर प्रभाव टाकला नाही, तर संपूर्ण मानवी विचारप्रणालीवर दीर्घकालीन परिणाम घडवून आणला. अशा व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अग्रक्रमाने उल्लेख करावा लागतो तो नॉम चॉम्स्की यांचा. भाषाविज्ञान, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, बोधनिक विज्ञान, राजकीय सिद्धांत आणि माध्यमविश्लेषण या विविध क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले संशोधन आणि लेखन हे विसाव्या व एकविसाव्या शतकातील सर्वात प्रभावशाली बौद्धिक योगदानांपैकी एक मानले जाते.

विशेषतः भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात त्यांनी मांडलेली Generative Grammar ही संकल्पना आधुनिक भाषाशास्त्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण वळण ठरली. त्याआधी भाषेचा अभ्यास प्रामुख्याने निरीक्षणात्मक आणि वर्णनात्मक पद्धतीने केला जात होता. परंतु चॉम्स्की यांनी असा दावा केला की भाषा ही केवळ सामाजिक अनुभवातून शिकलेली सवय नसून मानवी मेंदूत अंतर्निहित असलेल्या जैविक संरचनेचा भाग आहे. या विचारातून त्यांनी Universal Grammar ही संकल्पना मांडली, ज्यामुळे मानवी मेंदूतील भाषिक क्षमता समजून घेण्यासाठी नवीन संशोधनाचा मार्ग खुला झाला (Chomsky, 1957; Chomsky, 1965).

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).