जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

 

जॉर्ज मिलर (George Miller): आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही संशोधक असे आहेत ज्यांनी केवळ नवे संशोधनच केले नाही तर संपूर्ण शास्त्राची विचारधारा बदलून टाकली. अशा संशोधकांमध्ये अत्यंत महत्त्वाचे स्थान जॉर्ज मिलर यांचे आहे. त्यांनी मानवी स्मरणशक्ती, भाषा आणि बोधनिक प्रक्रिया यांवर केलेले संशोधन आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्र या शाखेच्या पायाभरणीत अत्यंत निर्णायक ठरले. 20व्या शतकाच्या मध्यकाळात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवादी दृष्टिकोन प्रभावी होता. या दृष्टिकोनात मानवी मनाच्या अंतर्गत प्रक्रियांपेक्षा बाह्य वर्तनावर अधिक भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी मानवी मनातील माहिती प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धती वापरून मानसिक प्रक्रियांना पुन्हा संशोधनाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यामुळे मानसशास्त्रात घडलेल्या “Cognitive Revolution” मध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत मूलभूत मानले जाते (Gardner, 1985; Baars, 1986).

मिलर यांच्या संशोधनाने मानवी मेंदू माहिती कशी ग्रहण करतो, ती कशी साठवतो आणि त्यावर प्रक्रिया कशी करतो याविषयी एक नवीन वैज्ञानिक चौकट निर्माण केली. त्यांच्या कार्यामुळे मनाला केवळ प्रतिक्रियात्मक प्रणाली म्हणून पाहण्याऐवजी माहिती प्रक्रिया करणारी सक्रिय प्रणाली म्हणून पाहण्याची दृष्टी निर्माण झाली. विशेषतः मानवी स्मरणशक्तीच्या मर्यादांवर त्यांनी केलेल्या संशोधनामुळे मानसशास्त्रात “7 ± 2” ही संकल्पना अत्यंत प्रसिद्ध झाली. या संकल्पनेनुसार अल्पकालीन स्मरणशक्ती एकावेळी मर्यादित प्रमाणात माहिती धारण करू शकते. या निष्कर्षामुळे शिक्षणशास्त्र, संगणक विज्ञान, माहिती तंत्रज्ञान आणि बोधनिक विज्ञान या अनेक क्षेत्रांमध्ये संशोधनाला नवी दिशा मिळाली (Miller, 1956; Anderson, 2015).

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

जॉर्ज मिलर यांचा जन्म 3 फेब्रुवारी 1920 रोजी अमेरिकेतील Charleston, West Virginia येथे झाला. त्यांच्या बालपणातच ज्ञानाबद्दल तीव्र जिज्ञासा दिसून येत होती. विशेषतः भाषा, संगीत आणि मानवी विचार प्रक्रियेबद्दल त्यांना मोठे आकर्षण होते. बालपणी त्यांनी संगीताचे प्रशिक्षणही घेतले आणि काही काळ ते व्यावसायिक पातळीवर संगीत क्षेत्रात जाण्याचाही विचार करत होते. परंतु पुढे त्यांची बौद्धिक उत्सुकता मानवी विचार आणि भाषा यांच्याकडे अधिक वळली. याच जिज्ञासेमुळे त्यांनी पुढे मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात प्रवेश केला (Hunt, 2007).

     उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी University of Alabama येथे प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी सुरुवातीला इतिहास आणि भाषाविज्ञान (linguistics) यांचा अभ्यास केला. भाषेची रचना, शब्दांचा अर्थ आणि भाषेचा मानवी विचारांवर होणारा प्रभाव या विषयांनी त्यांना विशेष आकर्षित केले. भाषाविज्ञानाच्या अभ्यासातून त्यांना हे जाणवले की भाषा आणि विचार यांचा परस्पर संबंध अत्यंत गुंतागुंतीचा आहे. हीच जाणीव पुढे त्यांच्या बोधनिक मानसशास्त्रातील संशोधनाचा आधार ठरली.

पुढे त्यांनी उच्च शिक्षणासाठी Harvard University येथे प्रवेश घेतला आणि मानसशास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. हार्वर्डमध्ये त्यांना त्या काळातील अनेक प्रतिष्ठित मानसशास्त्रज्ञ आणि संशोधकांचा प्रभाव लाभला. येथे त्यांनी मानवी संवेदन, भाषा आणि स्मरणशक्ती या विषयांवर संशोधन सुरू केले. हार्वर्डमधील संशोधन वातावरणामुळे त्यांची विचारसरणी अधिक वैज्ञानिक आणि विश्लेषणात्मक बनली (Miller, 2003).

दुसऱ्या महायुद्धाचा प्रभाव आणि संशोधन

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात अनेक अमेरिकन संशोधकांप्रमाणेच मिलर यांनाही युद्धाशी संबंधित संशोधन प्रकल्पांमध्ये सहभागी व्हावे लागले. त्या काळात त्यांनी मानवी संवाद प्रणाली आणि माहिती हस्तांतरण यावर संशोधन केले. युद्धकाळात सैन्य आणि तांत्रिक प्रणालींमध्ये संवाद अधिक कार्यक्षम कसा बनवता येईल हा अत्यंत महत्त्वाचा प्रश्न होता. या संदर्भात मिलर यांनी मानवी ग्रहण क्षमता, माहिती प्रक्रिया आणि संकेत यांचा अभ्यास केला.

या संशोधनादरम्यान त्यांचा परिचय Information Theory या महत्त्वपूर्ण सिद्धांताशी झाला. हा सिद्धांत मुख्यतः गणितज्ञ आणि अभियंता Claude Shannon यांनी विकसित केला होता. माहिती सिद्धांतानुसार कोणत्याही संवाद प्रणालीमध्ये माहितीचे मोजमाप, हस्तांतरण आणि प्रक्रिया यांचे गणितीय विश्लेषण करता येते. मिलर यांनी या सिद्धांताचा उपयोग करून मानवी मेंदू माहिती कशी प्रक्रिया करतो याचा अभ्यास सुरू केला.

याच काळात त्यांनी मानवी माहिती प्रक्रिया या संकल्पनेचा पाया घातला. मानवी मेंदूला त्यांनी एक प्रकारच्या माहिती प्रक्रिया प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न केला. ही कल्पना पुढे बोधनिक मानसशास्त्राच्या विकासात अत्यंत महत्त्वाची ठरली. यामुळे मानसशास्त्रात संगणक विज्ञान, भाषाविज्ञान आणि गणित यांचा समन्वय सुरू झाला आणि आंतरशाखीय संशोधनाला चालना मिळाली (Gardner, 1985; Anderson, 2015).

बोधनिक क्रांतीतील योगदान (Cognitive Revolution)

1950 च्या दशकात मानसशास्त्राच्या क्षेत्रात वर्तनवाद या दृष्टिकोनाचे वर्चस्व होते. या दृष्टिकोनानुसार मानसशास्त्र हे केवळ निरीक्षण करता येणाऱ्या अभ्यास करणारे विज्ञान असावे, अशी धारणा होती. त्यामुळे मानवी मनातील विचार, स्मरणशक्ती, कल्पनाशक्ती किंवा भाषा यांसारख्या अंतर्गत मानसिक प्रक्रियांना संशोधनातून जवळजवळ वगळले गेले होते.

परंतु 1950 च्या दशकात काही संशोधकांनी या दृष्टिकोनावर प्रश्न उपस्थित केले. त्यापैकी सर्वात प्रभावी संशोधक म्हणजे मिलर. मिलर यांनी मांडले की मानवी वर्तन समजून घेण्यासाठी केवळ बाह्य प्रतिक्रिया पाहणे पुरेसे नाही; त्यामागील मानसिक प्रक्रिया समजून घेणे आवश्यक आहे. या विचारांमुळे मानसशास्त्रात एक महत्त्वपूर्ण बदल घडून आला, ज्याला बोधनिक क्रांती असे म्हटले जाते.

या क्रांतीमुळे मानसशास्त्राचा दृष्टिकोन मूलभूतपणे बदलला. मानवी मनाला एक माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याचा प्रयत्न सुरू झाला. संगणक विज्ञान, भाषाविज्ञान आणि न्यूरोसायन्स यांसारख्या क्षेत्रांशी मानसशास्त्राचे नवे संबंध निर्माण झाले. या नव्या दृष्टिकोनातून मानवी मन माहिती कशी ग्रहण करते, ती कशी साठवते, तिचे विश्लेषण कसे करते आणि निर्णय कसे घेते याचा अभ्यास सुरू झाला (Gardner, 1985; Miller, 2003).

या बौद्धिक परिवर्तनात मिलर यांनी अनेक विद्वानांसोबत सहकार्य केले. विशेषतः Noam Chomsky आणि Jerome Bruner या संशोधकांचा प्रभाव अत्यंत महत्त्वाचा होता. चॉम्स्की यांनी भाषाविज्ञानाच्या क्षेत्रात मानवी भाषेची जन्मजात रचना असल्याचे प्रतिपादन केले. त्यांनी 1959 मध्ये वर्तनवादी मानसशास्त्रावर तीव्र टीका करताना सांगितले की भाषा शिकणे हे केवळ उद्दीपक-प्रतिसाद प्रक्रियेद्वारे समजावून सांगता येत नाही (Chomsky, 1959). या टीकेमुळे वर्तनवादाच्या मर्यादा स्पष्ट झाल्या आणि मानसिक प्रक्रियांवरील संशोधनाला चालना मिळाली.

त्याचप्रमाणे, जेरोम ब्रुनर यांनी मानवी ज्ञाननिर्मिती आणि बोधात्मक विकास यावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. ब्रुनर आणि मिलर यांनी मिळून 1960 मध्ये Center for Cognitive Studies (Harvard University) ची स्थापना केली. या केंद्राने मानसशास्त्रातील बोधनिक दृष्टिकोनाला संस्थात्मक आधार दिला आणि बोधनिक मानसशास्त्राचा विकास वेगाने घडवून आणला (Bruner, 1990).

या सर्व संशोधकांच्या संयुक्त कार्यामुळे मानसशास्त्रात मानवी मनाला संगणकासारखी माहिती प्रक्रिया करणारी प्रणाली म्हणून समजण्याची संकल्पना विकसित झाली. या दृष्टिकोनामुळे स्मरणशक्ती, भाषा, समस्या-निराकरण, निर्णय-प्रक्रिया आणि अवधान यांसारख्या विषयांवर विस्तृत संशोधन सुरू झाले. त्यामुळे बोधनिक मानसशास्त्र हे आधुनिक मानसशास्त्रातील एक प्रमुख शाखा म्हणून विकसित झाले (Neisser, 1967).

“The Magical Number Seven”

1956 मध्ये जॉर्ज मिलर यांनी प्रकाशित केलेला The Magical Number Seven, Plus or Minus Two हा संशोधन निबंध मानसशास्त्राच्या इतिहासातील अत्यंत प्रभावशाली लेखांपैकी एक मानला जातो. हा लेख Psychological Review या प्रतिष्ठित जर्नलमध्ये प्रकाशित झाला होता. या संशोधनात मिलर यांनी मानवी अल्पकालीन स्मरणशक्ती (Short-Term Memory) ची मर्यादा तपासली आणि एक महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष मांडला.

मिलर यांच्या निरीक्षणानुसार, मानवी अल्पकालीन स्मरणशक्ती एकावेळी साधारणतः 5 ते 9 माहिती घटक लक्षात ठेवू शकते. या मर्यादेला त्यांनी “7 ± 2 Rule” असे संबोधले. म्हणजेच, बहुतांश लोक एकावेळी सुमारे सात घटक (plus or minus two) स्मरणात ठेवू शकतात (Miller, 1956).

उदाहरणार्थ, जर एखाद्याला 1234567 या अंकांची मालिका दिली तर ती सहज लक्षात ठेवता येते, कारण या मालिकेत फक्त सात घटक आहेत. परंतु जर अंकांची मालिका मोठी आणि अनियमित असेल, जसे की 394857162 तर ती लक्षात ठेवणे कठीण होते, कारण अल्पकालीन स्मरणशक्तीची मर्यादा ओलांडली जाते. या समस्येचे स्पष्टीकरण करताना मिलर यांनी Chunking ही संकल्पना मांडली. Chunking म्हणजे मोठ्या माहितीला लहान-लहान अर्थपूर्ण घटकांमध्ये विभागणे.

उदाहरणार्थ: 194719501999 ही मालिका लक्षात ठेवणे अवघड वाटू शकते. परंतु जर ती अशा प्रकारे विभागली: 1947 – 1950 – 1999

तर ती तीन अर्थपूर्ण घटकांमध्ये विभागली जाते आणि सहज लक्षात राहते. म्हणजेच, स्मरणशक्तीची मर्यादा केवळ घटकांच्या संख्येवर नसून त्या घटकांच्या अर्थपूर्ण संरचनेवर देखील अवलंबून असते (Baddeley, 2012).

मिलर यांच्या या संशोधनाचा प्रभाव मानसशास्त्रापुरता मर्यादित राहिला नाही. शिक्षणशास्त्रात विद्यार्थ्यांना माहिती सुलभ पद्धतीने शिकवण्यासाठी chunking तत्त्वाचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, पाठ्यपुस्तकातील माहिती लहान उपविभागांमध्ये मांडणे, महत्त्वाचे मुद्दे बुलेट्समध्ये देणे किंवा संकल्पनात्मक नकाशे तयार करणे.

संगणक विज्ञान आणि User Interface (UI) Design मध्येही या तत्त्वाचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. उदाहरणार्थ, फोन नंबर साधारणतः 3-3-4 अशा गटांमध्ये लिहिले जातात (उदा. 987-654-3210), कारण ते स्मरणात ठेवणे सोपे होते. जाहिरात क्षेत्रातही ब्रँड संदेश लहान आणि लक्षात राहतील अशा घटकांमध्ये मांडले जातात (Norman, 2013).

यामुळे मिलर यांच्या संशोधनाने मानवी स्मरणशक्तीच्या मर्यादा आणि तिच्या कार्यपद्धतीबद्दल वैज्ञानिक समज निर्माण केली. आजही बोधनिक मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मानव-संगणक संवाद या क्षेत्रांमध्ये या संकल्पनेचा व्यापक उपयोग केला जातो.

भाषा आणि मन यावरील संशोधन

मानवी भाषा आणि विचार प्रक्रियेतील संबंध हा आधुनिक बोधनिक मानसशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाचा संशोधनविषय आहे. या क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या मानसशास्त्रज्ञांमध्ये मिलर यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. मिलर यांनी भाषेला केवळ संवादाचे साधन म्हणून न पाहता ती मानवी विचारप्रक्रियेची मूलभूत रचना घडविणारी प्रणाली आहे असे प्रतिपादन केले. त्यांच्या मते भाषा, स्मरणशक्ती आणि संज्ञान या तीनही प्रक्रिया परस्परावलंबी आहेत. मनुष्य विचार करताना अनेकदा भाषिक प्रतीकांचा उपयोग करतो; म्हणूनच भाषा ही मानवी मानसिक प्रतिनिधित्वांची संरचना घडविण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते (Miller, 1956; Miller, 2003).

1950–60 च्या दशकात मानसशास्त्रात वर्तनवादाचा प्रभाव प्रबळ होता. त्या काळात मानसिक प्रक्रिया थेट अभ्यासण्याऐवजी फक्त बाह्य वर्तनावर भर दिला जात होता. परंतु मिलर यांनी भाषेच्या अभ्यासातून दाखवून दिले की मानवी मन समजून घेण्यासाठी अंतर्गत बोधनिक प्रक्रिया समजणे अत्यावश्यक आहे. भाषेचे आकलन, वाक्यरचना, अर्थनिर्मिती आणि स्मरणशक्ती यांचा अभ्यास केल्याशिवाय मानवी विचार प्रणाली समजणे अशक्य आहे. या दृष्टिकोनामुळे बोधनिक मानसशास्त्रात मोठी क्रांती झाली, ज्याला पुढे बोधनिक क्रांती असे संबोधले गेले (Gardner, 1985).

Princeton University मधील संशोधन

Princeton University येथे प्राध्यापक म्हणून कार्य करताना मिलर यांनी भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि मानसशास्त्र या तीन क्षेत्रांना एकत्र आणणारे आंतरशाखीय संशोधन सुरू केले. त्यांच्या संशोधनाचा मुख्य उद्देश असा होता की मानवी मन माहिती कशी संरचित करते आणि भाषिक प्रणाली त्या प्रक्रियेत कशी मदत करते.

या काळात त्यांनी भाषा समजण्याच्या प्रक्रियेचे मॉडेल विकसित करण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी असे प्रतिपादन केले की भाषा समजणे ही फक्त शब्द ओळखण्याची प्रक्रिया नसून ती बोधात्मक प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये स्मरणशक्ती, अर्थनिर्मिती आणि संदर्भ या घटकांचा सक्रिय सहभाग असतो (Miller, 1978).

मिलर यांनी भाषाशास्त्रज्ञ Noam Chomsky यांच्या जनरेटिव्ह व्याकरण सिद्धांताचा प्रभाव स्वीकारला आणि भाषेच्या मानसिक संरचनेचा अभ्यास मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून करण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे भाषेचा अभ्यास फक्त व्याकरणाच्या नियमांपुरता मर्यादित न राहता तो मानवी बोधनाच्या व्यापक चौकटीत समाविष्ट झाला (Chomsky, 1957; Miller, 2003).

WordNet प्रकल्पाची निर्मिती

मानवी भाषेच्या अर्थरचनेचा (semantic structure) अभ्यास करण्यासाठी मिलर यांनी पुढे एक अत्यंत महत्त्वाचा संशोधन प्रकल्प सुरू केला, ज्याचे नाव आहे WordNet. हा प्रकल्प 1980 च्या दशकात Princeton University मध्ये सुरू करण्यात आला.

WordNet हा एक semantic lexical database आहे जो इंग्रजी भाषेतील शब्दांचे अर्थ, त्यांचे परस्परसंबंध आणि संकल्पनात्मक वर्गीकरण दाखवतो. पारंपरिक शब्दकोशांमध्ये शब्दांचे अर्थ स्वतंत्रपणे दिलेले असतात; परंतु WordNet मध्ये शब्दांचे अर्थ एका संकल्पनात्मक नेटवर्कमध्ये (semantic network) जोडलेले असतात. या नेटवर्कमध्ये शब्दांना “synsets” (synonym sets) मध्ये गटबद्ध केले जाते, म्हणजे समान अर्थ असलेल्या शब्दांचा समूह तयार केला जातो (Miller, 1995).

उदाहरणार्थ, WordNet मध्ये शब्दांमधील विविध संबंध दाखवले जातात जसे Synonymy (समानार्थी शब्द), Antonymy (विरुद्धार्थी शब्द), Hypernymy (सामान्य श्रेणी), Hyponymy (उपश्रेणी), आणि Meronymy (भाग–संपूर्ण संबंध).

या संरचनेमुळे शब्दांच्या अर्थसंबंधांचा अभ्यास अधिक वैज्ञानिक पद्धतीने करता येतो. WordNet हा केवळ भाषाशास्त्रातील साधन नसून तो आज संगणक विज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रातही अत्यंत महत्त्वाचा ठरला आहे.

WordNet आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

आजच्या डिजिटल युगात WordNet चा वापर अनेक आधुनिक तंत्रज्ञानांमध्ये केला जातो. विशेषतः खालील क्षेत्रांमध्ये त्याचे महत्त्व मोठे आहे:

• Natural Language Processing (NLP) – संगणकाला मानवी भाषा समजून घेण्यासाठी WordNet मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते.
• Artificial Intelligence (AI) – अर्थसंबंध ओळखण्यासाठी WordNet चा उपयोग केला जातो.
• Search Engines – शोध प्रणालींना शब्दांचे पर्यायी अर्थ समजण्यासाठी WordNet मदत करते.
• Machine Translation – भाषांतर प्रणालींमध्ये शब्दांच्या अर्थसंदर्भाचे विश्लेषण करण्यासाठी WordNet उपयुक्त ठरते.

या प्रकल्पामुळे मानवी भाषा आणि संगणकीय प्रणाली यांच्यातील दुवा निर्माण झाला. त्यामुळे WordNet ला आधुनिक Computational Linguistics मधील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा मानले जाते (Fellbaum, 1998).

पुरस्कार आणि सन्मान

मिलर यांच्या संशोधनामुळे मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र आणि संगणक विज्ञान या सर्व क्षेत्रांवर खोलवर परिणाम झाला. त्यामुळे त्यांच्या कार्याचा जागतिक स्तरावर गौरव करण्यात आला. 1991 साली त्यांना अमेरिकेतील विज्ञान क्षेत्रातील अत्यंत प्रतिष्ठित पुरस्कार असलेला National Medal of Science प्रदान करण्यात आला. हा पुरस्कार अमेरिकेच्या सरकारकडून विज्ञान आणि अभियांत्रिकी क्षेत्रात असामान्य योगदान देणाऱ्या संशोधकांना दिला जातो. मिलर यांना हा पुरस्कार बोधनिक मानसशास्त्र आणि भाषेच्या वैज्ञानिक अभ्यासातील त्यांच्या योगदानासाठी देण्यात आला (National Science Foundation, 1991).

तसेच ते American Psychological Association या जगातील सर्वात मोठ्या मानसशास्त्रीय संघटनेचे अध्यक्ष (President) म्हणूनही कार्यरत होते. या पदावर असताना त्यांनी मानसशास्त्रात आंतरशाखीय संशोधनाला प्रोत्साहन दिले.

व्यक्तिमत्त्व आणि संशोधन दृष्टिकोन

मिलर यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील काही विशेष गुणांमुळे ते महान संशोधक म्हणून ओळखले जातात. त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा गुण म्हणजे कुतूहल. मानवी मन कसे कार्य करते याविषयी त्यांना बालपणापासूनच प्रचंड जिज्ञासा होती.

त्यांचा दुसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे आंतरविद्याशाखीय विचार. मिलर यांच्या मते मानसशास्त्र एकट्याने मानवी मनाचे पूर्ण स्पष्टीकरण देऊ शकत नाही. म्हणून त्यांनी मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व शाखांचे ज्ञान एकत्रित करून संशोधन केले. हा दृष्टिकोन पुढे बोधनिक विज्ञान या नव्या क्षेत्राच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरला (Gardner, 1985).

तिसरा महत्त्वाचा गुण म्हणजे गुंतागुंतीच्या संकल्पना अत्यंत साध्या भाषेत समजावून सांगण्याची क्षमता. त्यांचा प्रसिद्ध संशोधन निबंध “The Magical Number Seven, Plus or Minus Two” हा याचाच उत्कृष्ट नमुना मानला जातो.

मिलर यांचा विश्वास होता की: “मानवी मन समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्र, भाषाशास्त्र, संगणक विज्ञान आणि तत्त्वज्ञान या सर्व शाखांचे एकत्रित अध्ययन आवश्यक आहे.” हा दृष्टिकोन आजच्या बोधनिक विज्ञानाच्या मूलभूत तत्त्वांपैकी एक मानला जातो.

समारोप:

मिलर यांचे निधन 22 जुलै 2012 रोजी झाले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांनी निर्माण केलेल्या संकल्पना आणि सिद्धांत आजही मानसशास्त्र, शिक्षणशास्त्र आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वापरले जातात. विशेषतः स्मरणशक्तीवरील संशोधन, भाषा आणि संज्ञान यावरील सिद्धांत, आणि WordNet प्रकल्प या त्यांच्या कार्यामुळे आधुनिक Cognitive Science च्या विकासाला मोठी चालना मिळाली. त्यामुळेच अनेक संशोधक मिलर यांना “बोधनिक मानसशास्त्राचे शिल्पकार” असे संबोधतात.

संदर्भ

Anderson, J. R. (2015). Cognitive Psychology and Its Implications. New York: Worth Publishers.

Baars, B. J. (1986). The Cognitive Revolution in Psychology. New York: Guilford Press.

Baddeley, A. (2012). Working Memory: Theories, Models, and Controversies. Annual Review of Psychology.

Bruner, J. (1990). Acts of Meaning. Harvard University Press.

Chomsky, N. (1957). Syntactic Structures. The Hague: Mouton.

Chomsky, N. (1959). Review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior. Language, 35(1), 26–58.

Fellbaum, C. (Ed.). (1998). WordNet: An Electronic Lexical Database. Cambridge, MA: MIT Press.

Gardner, H. (1985). The Mind’s New Science: A History of the Cognitive Revolution. Basic Books.

Hunt, M. (2007). The Story of Psychology. New York: Anchor Books.

Miller, G. A. (1956). The magical number seven, plus or minus two: Some limits on our capacity for processing information. Psychological Review, 63(2), 81–97.

Miller, G. A. (1995). WordNet: A lexical database for English. Communications of the ACM, 38(11), 39–41.

Miller, G. A. (2003). The cognitive revolution: A historical perspective. Trends in Cognitive Sciences, 7(3), 141–144.

National Science Foundation. (1991). National Medal of Science Recipients.

Neisser, U. (1967). Cognitive Psychology. Appleton-Century-Crofts.

Norman, D. (2013). The Design of Everyday Things. Basic Books.

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

 

गॉर्डन ऑलपोर्ट (Gordon Allport): व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी शिल्पकार

(सर्व चित्रे आणि इमेजेस google वरून साभार)

मानसशास्त्राच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात ज्यांनी केवळ नवीन सिद्धांत मांडले नाहीत, तर मानवाला समजून घेण्याची संपूर्ण पद्धतच बदलून टाकली. अशा प्रभावशाली मानसशास्त्रज्ञांमध्ये गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला वैज्ञानिक आणि स्वतंत्र स्वरूप देणाऱ्या प्रमुख विद्वानांपैकी ते एक होते. विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात मानसशास्त्रात वर्तनवाद आणि मनो विश्लेषण या दोन प्रमुख प्रवाहांचे वर्चस्व होते. वर्तनवाद मानवाच्या वर्तनाचे स्पष्टीकरण प्रामुख्याने बाह्य उद्दीपक आणि प्रतिसाद यांद्वारे करत होता, तर मनोविश्लेषण मानवाच्या वर्तनामागील अवचेतन संघर्ष आणि बालपणीच्या अनुभवांवर भर देत होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत मानवाला अधिक व्यापक, मानवी आणि नैतिक संदर्भात समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या मते माणूस केवळ जैविक किंवा अवचेतन शक्तींच्या प्रभावाखाली असलेला जीव नाही, तर तो मूल्ये, उद्दिष्टे, नैतिकता, आणि आत्मजाणीव असलेली सक्रिय व्यक्ती आहे. म्हणूनच त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासात मानवी अनुभव, वैयक्तिक वैशिष्ट्ये, वैयक्तिक अर्थनिर्मिती आणि जीवनातील उद्दिष्टे यांना केंद्रस्थानी ठेवले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राला अधिक मानवी, वैयक्तिक आणि समग्र स्वरूप प्राप्त झाले (Allport, 1937; Schultz & Schultz, 2017).

बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

ऑलपोर्ट यांचा जन्म 11 नोव्हेंबर 1897 रोजी अमेरिकेतील Montezuma येथे झाला. ते चार भावंडांपैकी सर्वात लहान होते. त्यांचे वडील डॉ. जॉन एडवर्ड्स ऑलपोर्ट हे ग्रामीण भागात वैद्यकीय सेवा देणारे डॉक्टर होते. त्यांच्या घरातच एक लहानसे दवाखान्यासारखे वातावरण होते, जिथे रुग्णांची तपासणी आणि उपचार केले जात. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांच्या बालपणातच त्यांना मानवी दुःख, आजार, सेवा आणि सहानुभूती यांचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला.

या वातावरणाचा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर खोल प्रभाव पडला. त्यांनी नंतर लिहिलेल्या आत्मचरित्रात्मक नोंदींमध्ये सांगितले आहे की बालपणातील या अनुभवांमुळे त्यांना मानवाच्या समस्यांविषयी संवेदनशीलता आणि सहानुभूती विकसित झाली. पुढे मानसशास्त्राचा अभ्यास करताना त्यांनी मानवाकडे केवळ वैज्ञानिक निरीक्षणाचा विषय म्हणून न पाहता एक जिवंत, संवेदनशील आणि सामाजिक अस्तित्व म्हणून पाहण्याचा दृष्टिकोन स्वीकारला (Nicholson, 2003).

ऑलपोर्ट यांचे कुटुंब नंतर Cleveland येथे स्थायिक झाले. येथे त्यांनी शालेय शिक्षण पूर्ण केले. त्यांच्या बालपणातील वातावरण अत्यंत शिस्तबद्ध, नैतिक आणि धार्मिक मूल्यांनी समृद्ध होते. त्यांच्या आई नेली एडिथ ऑलपोर्ट या अत्यंत धार्मिक आणि नैतिक मूल्यांवर भर देणाऱ्या व्यक्ती होत्या. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांच्या व्यक्तिमत्त्वात नैतिकता, आत्मनियंत्रण आणि सामाजिक जबाबदारी यांची मजबूत पायाभरणी झाली.

शालेय जीवनात ऑलपोर्ट अत्यंत अभ्यासू, जिज्ञासू आणि संवेदनशील विद्यार्थी म्हणून ओळखले जात. ते केवळ शैक्षणिकदृष्ट्या हुशार नव्हते, तर त्यांना वाचन, लेखन आणि बौद्धिक चर्चांमध्ये विशेष रस होता. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात बालपणापासूनच स्वतंत्र विचारसरणी आणि निरीक्षणशीलता दिसून येत होती (Hall, Lindzey & Campbell, 1998).

उच्च शिक्षण आणि हार्वर्डमधील बौद्धिक घडण

शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर ऑलपोर्ट यांनी अमेरिकेतील प्रतिष्ठित Harvard University येथे प्रवेश घेतला. हार्वर्ड विद्यापीठ त्या काळात मानसशास्त्र आणि सामाजिक विज्ञानाच्या अभ्यासाचे एक महत्त्वपूर्ण केंद्र होते. येथे त्यांनी तत्त्वज्ञान, अर्थशास्त्र, मानसशास्त्र आणि सामाजिक विज्ञान या विषयांचा सखोल अभ्यास केला.

1919 साली त्यांनी हार्वर्डमधून पदवी पूर्ण केली. त्यानंतर त्यांनी काही काळ शिक्षणक्षेत्रात काम केले आणि पुढे पुन्हा हार्वर्डमध्येच मानसशास्त्रातील उच्च शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. या काळात त्यांच्यावर अनेक महत्त्वपूर्ण विद्वानांचा प्रभाव पडला. विशेषतः अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ विल्यम जेम्स यांच्या तत्त्वज्ञानात्मक मानसशास्त्राचा अप्रत्यक्ष प्रभाव त्यांच्या विचारांवर दिसून येतो, जरी जेम्स यांचे निधन त्याआधी झाले होते. जेम्स यांनी मांडलेला मानवी अनुभव आणि चेतना यांचा अभ्यास हा दृष्टिकोन ऑलपोर्ट यांच्या विचारांशी सुसंगत होता (James, 1890/1983).

1922 साली ऑलपोर्ट यांनी हार्वर्ड विद्यापीठातून Ph.D. in Psychology पदवी प्राप्त केली. त्यांच्या डॉक्टरेट संशोधनात व्यक्तिमत्त्वाच्या वैशिष्ट्यांचा अभ्यास करण्यात आला होता. त्या काळात व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र हे स्वतंत्र क्षेत्र म्हणून पूर्णपणे विकसित झाले नव्हते. मानसशास्त्रातील बहुतेक संशोधन प्रयोगशाळेतील नियंत्रित प्रयोग, प्राणी-अभ्यास आणि वर्तनवादी पद्धतींवर आधारित होते.

त्या काळातील मानसशास्त्रीय पार्श्वभूमी आणि ऑलपोर्ट यांची भूमिका

1920 च्या दशकात मानसशास्त्रावर दोन प्रमुख विचारप्रवाहांचा प्रभाव होता. एक म्हणजे John B. Watson यांनी विकसित केलेला वर्तनवाद. या दृष्टिकोनानुसार मानसशास्त्राने केवळ निरीक्षण करता येणाऱ्या वर्तनाचा अभ्यास करावा आणि मानसिक प्रक्रियांना फारसे महत्त्व देऊ नये. दुसरा प्रभावी प्रवाह म्हणजे सिग्मंड फ्रायड यांनी विकसित केलेले मनोविश्लेषण, ज्यामध्ये मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण अवचेतन इच्छा, लैंगिक प्रेरणा आणि बालपणीच्या अनुभवांद्वारे केले जात होते.

ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांचे महत्त्व मान्य केले, परंतु त्यांनी त्यांच्या मर्यादाही दाखवून दिल्या. त्यांच्या मते वर्तनवाद मानवी अनुभवाच्या गुंतागुंतीकडे दुर्लक्ष करतो, तर मनोविश्लेषण अनेकदा मानवी वर्तनाचे स्पष्टीकरण अत्यधिक भूतकाळाशी जोडून पाहते. ऑलपोर्ट यांनी असा युक्तिवाद केला की प्रौढ व्यक्तीचे वर्तन केवळ बालपणीच्या अनुभवांद्वारे समजावून सांगता येत नाही; त्यामध्ये सध्याच्या उद्दिष्टे, मूल्ये आणि वैयक्तिक निवडी यांचीही महत्त्वाची भूमिका असते (Allport, 1961).

याच विचारांमधून त्यांनी पुढे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा मानवतावादी दृष्टिकोन विकसित केला. त्यांच्या मते प्रत्येक व्यक्ती अद्वितीय (unique) असते आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करताना तिच्या वैयक्तिक अनुभव, जीवनातील ध्येय आणि सामाजिक संदर्भ यांचा विचार करणे अत्यावश्यक आहे.

सिग्मंड फ्रॉईड यांच्याशी झालेली ऐतिहासिक भेट

ऑलपोर्ट यांच्या आयुष्यातील एक प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे त्यांची सिग्मंड फ्रायड यांच्याशी झालेली भेट. 1920 च्या दशकात ते व्हिएन्ना येथे फ्रॉईड यांना भेटण्यासाठी गेले. भेटीत ऑलपोर्ट यांनी एका लहान मुलाबद्दलचा एक साधा निरीक्षणात्मक अनुभव सांगितला. परंतु फ्रॉईड यांनी त्या अनुभवाचे अवचेतन भीती आणि दडपलेल्या भावनांच्या संदर्भात विश्लेषण केले. या अनुभवातून ऑलपोर्ट यांना जाणवले की मानसशास्त्राने प्रत्येक गोष्टीचा अर्थ भूतकाळातील अवचेतन संघर्षांमध्येच शोधू नये. अनेकदा माणूस जाणीवपूर्वक, तर्कसंगत आणि मूल्याधारित निर्णय घेतो. हीच जाणीव पुढे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्व सिद्धांताचा आधार ठरली.

गॉर्डन ऑलपोर्ट यांचे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्रातील क्रांतिकारी योगदान

व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राच्या इतिहासात ऑलपोर्ट यांनी मांडलेली Trait Theory (गुणवैशिष्ट्य सिद्धांत) अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि प्रभावशाली मानली जाते. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात मानसशास्त्रात प्रामुख्याने वर्तनवाद आणि मनोविश्लेषण हे दोन प्रमुख प्रवाह प्रभावी होते, ऑलपोर्ट यांनी या दोन्ही प्रवाहांच्या मर्यादा अधोरेखित करत व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी व्यक्तीतील स्थिर मानसशास्त्रीय गुणधर्म (traits) यांना केंद्रस्थानी ठेवले. त्यांच्या मते व्यक्तिमत्त्व म्हणजे “व्यक्तीच्या मानसशारीरिक प्रणालींचे एक गतिशील संघटन असून ते व्यक्तीच्या वैशिष्ट्यपूर्ण वर्तन आणि विचारांचे निर्धारण करते” (Allport, 1937).

ऑलपोर्ट यांच्या दृष्टीने trait म्हणजे व्यक्तीच्या वर्तनात सातत्य निर्माण करणारा एक स्थिर मानसशास्त्रीय गुणधर्म होय. व्यक्ती विविध परिस्थितींमध्ये ज्या पद्धतीने विचार करते, भावना व्यक्त करते आणि वागते, त्या सातत्यपूर्ण नमुन्यांच्या मागे विशिष्ट गुणवैशिष्ट्ये कार्यरत असतात. उदाहरणार्थ, काही व्यक्ती स्वभावतः सहृदय, काही प्रामाणिक, काही स्पर्धात्मक, तर काही अंतर्मुख असतात. या गुणधर्मांमुळे व्यक्तीच्या वर्तनात एक विशिष्ट सातत्य दिसून येते. ऑलपोर्ट यांनी जवळपास 18,000 पेक्षा अधिक इंग्रजी शब्दांचा अभ्यास करून व्यक्तिमत्त्वाशी संबंधित गुणवैशिष्ट्यांची सूची तयार केली आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या वैज्ञानिक अभ्यासासाठी एक नवीन दिशा दिली (Allport & Odbert, 1936).

ऑलपोर्ट यांनी traits चे cardinal traits, central traits आणि secondary traits असे तीन प्रमुख प्रकार मांडले. या वर्गीकरणामुळे व्यक्तिमत्त्वातील विविध गुणांचे महत्त्व आणि प्रभाव समजून घेणे सोपे झाले.

1. Cardinal Traits (प्रमुख वैशिष्ट्ये)

Cardinal traits म्हणजे व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनावर अत्यंत व्यापक आणि निर्णायक प्रभाव टाकणारे गुणधर्म. हे गुण इतके प्रभावी असतात की व्यक्तीची ओळखच त्या गुणांशी जोडली जाते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीचे जीवन पूर्णपणे परोपकारासाठी समर्पित असेल तर “परोपकारिता” हा त्या व्यक्तीचा cardinal trait ठरू शकतो. इतिहासातील अनेक व्यक्तिमत्त्वे त्यांच्या cardinal traits मुळे ओळखली जातात. उदाहरणार्थ, Mahatma Gandhi यांच्या व्यक्तिमत्त्वात “अहिंसा” हा प्रमुख cardinal trait मानला जातो. तथापि, ऑलपोर्ट यांच्या मते प्रत्येक व्यक्तीकडे cardinal trait असतोच असे नाही; अशा गुणांचा प्रभाव प्रामुख्याने असामान्य किंवा ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या व्यक्तिमत्त्वांमध्ये अधिक स्पष्ट दिसतो (Allport, 1937).

2. Central Traits (मुख्य वैशिष्ट्ये)

Central traits हे व्यक्तिमत्त्वाचे मूलभूत आणि सर्वसाधारण गुणधर्म असतात. एखाद्या व्यक्तीचे वर्णन करताना आपण ज्या काही शब्दांचा वापर करतो उदा. प्रामाणिक, मैत्रीपूर्ण, मेहनती, बुद्धिमान, आत्मविश्वासी जे central traits असतात. साधारणपणे 5 ते 10 central traits एखाद्या व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूलभूत स्वरूप स्पष्ट करतात. हे गुण व्यक्तीच्या दैनंदिन वर्तनात सातत्याने दिसून येतात आणि सामाजिक संबंध, निर्णयप्रक्रिया व भावनिक प्रतिक्रिया यांवर प्रभाव टाकतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सतत प्रामाणिकपणे वागत असेल, लोकांशी मैत्रीपूर्ण असेल आणि जबाबदारीने काम करत असेल, तर हे तिचे central traits मानले जातात (Feist, Feist & Roberts, 2018).

3. Secondary Traits (दुय्यम वैशिष्ट्ये)

Secondary traits हे व्यक्तिमत्त्वातील तुलनेने कमी स्थिर आणि परिस्थितीनुसार बदलणारे गुणधर्म असतात. हे गुण व्यक्तीच्या सर्वच वर्तनांमध्ये दिसून येत नाहीत, तर विशिष्ट परिस्थितींमध्येच प्रकट होतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सर्वसाधारणपणे शांत असू शकते, परंतु काही विशिष्ट प्रसंगी ती अत्यंत भावनिक किंवा आक्रमक होऊ शकते. तसेच एखाद्याला विशिष्ट प्रकारचे संगीत आवडणे, विशिष्ट खाद्यपदार्थांची आवड असणे किंवा विशिष्ट प्रसंगी लाजाळूपणा जाणवणे ही secondary traits ची उदाहरणे आहेत. हे गुण व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्यासाठी सहाय्यक असले तरी ते central traits इतके प्रभावी नसतात (Schultz & Schultz, 2017).

ऑलपोर्ट यांच्या trait theory चे एक महत्त्वपूर्ण वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास nomothetic आणि idiographic या दोन्ही दृष्टिकोनातून करण्याचा आग्रह धरला. Nomothetic दृष्टिकोनात व्यक्तिमत्त्वातील सामान्य नियम शोधण्याचा प्रयत्न केला जातो, तर idiographic दृष्टिकोनात प्रत्येक व्यक्तीची अद्वितीयता समजून घेण्यावर भर दिला जातो. ऑलपोर्ट यांच्या मते प्रत्येक व्यक्ती ही अद्वितीय आहे आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अभ्यास करताना त्या व्यक्तीच्या जीवनानुभव, मूल्ये आणि सामाजिक संदर्भ यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

Trait theory मुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या अभ्यासाला वैज्ञानिक पद्धती, मोजमाप आणि संशोधनाधारित आधार मिळाला. पुढे या सिद्धांतावर आधारित अनेक संशोधनपर मॉडेल्स विकसित झाले. उदाहरणार्थ, Raymond Cattell यांनी factor analysis चा वापर करून 16 व्यक्तिमत्त्व घटक (16PF) मांडले, तर Hans Eysenck यांनी व्यक्तिमत्त्वाचे तीन प्रमुख आयाम (Extraversion, Neuroticism, Psychoticism) प्रस्तावित केले. नंतर या संशोधनातून आधुनिक Big Five Personality Model (Costa & McCrae) विकसित झाला. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांचा trait दृष्टिकोन हा आधुनिक व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राचा पाया मानला जातो (McAdams, 2020).

ऑलपोर्ट यांच्या trait theory ने व्यक्तिमत्त्व समजून घेण्याची दिशा बदलली. त्यांनी व्यक्तिमत्त्वाला केवळ अवचेतन संघर्ष किंवा पर्यावरणीय प्रतिक्रिया म्हणून न पाहता स्थिर मानसशास्त्रीय गुणधर्मांच्या संघटनेचा परिणाम म्हणून समजावले. या दृष्टिकोनामुळे व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र अधिक वस्तुनिष्ठ, संशोधनाधारित आणि अनुभवजन्य बनले. आजही व्यक्तिमत्त्व संशोधन, मानसशास्त्रीय चाचण्या आणि संघटनात्मक मानसशास्त्रात trait theory चा व्यापक वापर केला जातो.

Functional Autonomy of Motives (प्रेरणांची कार्यात्मक स्वायत्तता)

ऑलपोर्ट यांनी मांडलेली दुसरी अत्यंत महत्त्वपूर्ण संकल्पना म्हणजे प्रेरणांची कार्यात्मक स्वायत्तता. या सिद्धांतानुसार व्यक्तीच्या अनेक प्रेरणा सुरुवातीला ज्या कारणांमुळे निर्माण होतात, त्या कारणांपासून पुढे स्वतंत्र होऊ शकतात. म्हणजेच प्रौढ व्यक्तीचे वर्तन केवळ बालपणीच्या अनुभवांनी किंवा सुरुवातीच्या प्रेरणांनी नियंत्रित होत नाही; अनेकदा त्या प्रेरणा कालांतराने नवीन अर्थ आणि उद्दिष्ट प्राप्त करतात (Allport, 1961).

ऑलपोर्ट यांनी स्पष्ट केले की अनेक मानसशास्त्रीय सिद्धांत विशेषतः मनोविश्लेषणवाद वर्तनाचे स्पष्टीकरण भूतकाळातील कारणांवर आधारित करतात. परंतु वास्तवात प्रौढ व्यक्तीचे अनेक वर्तन नमुने वर्तमानातील उद्दिष्टे आणि मूल्यांवर आधारित असतात. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती सुरुवातीला आर्थिक गरजेमुळे एखादे काम सुरू करते. परंतु कालांतराने त्या कामातून तिला बौद्धिक समाधान, सर्जनशील आनंद किंवा सामाजिक प्रतिष्ठा मिळू लागते. त्या वेळी काम करण्याची प्रेरणा केवळ पैशावर आधारित राहत नाही; ती स्व-समाधान किंवा सामाजिक योगदान यांसारख्या नवीन उद्दिष्टांशी जोडली जाते. अशा परिस्थितीत मूळ प्रेरणा आणि वर्तमान प्रेरणा यांचा संबंध कमी होतो आणि प्रेरणा स्वायत्त बनते.

ऑलपोर्ट यांनी functional autonomy चे दोन प्रकार सांगितले: Perseverative functional autonomy आणि Propriate functional autonomy. Perseverative autonomy म्हणजे एखाद्या सवयी किंवा वर्तनाचा सातत्याने टिकून राहणारा स्वभाव. उदाहरणार्थ, सायकल चालवणे किंवा टायपिंग यांसारख्या सवयी सुरुवातीच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेनंतर स्वयंचलित बनतात. Propriate autonomy मात्र अधिक महत्त्वाची आहे; ती व्यक्तीच्या मूल्ये, दीर्घकालीन उद्दिष्टे आणि स्व-ओळख यांच्याशी संबंधित असते. यामुळे व्यक्तीचे जीवन अधिक अर्थपूर्ण आणि उद्देशपूर्ण बनते (Feist & Feist, 2018).

ही संकल्पना मानसशास्त्रात महत्त्वाची मानली जाते कारण ती मानवाला भूतकाळाचा कैदी न मानता विकासक्षम आणि सर्जनशील व्यक्ती म्हणून पाहते. यामुळे व्यक्तिमत्त्वाच्या विकासात स्व-नियंत्रण, मूल्ये आणि भविष्यकालीन उद्दिष्टांचे महत्त्व अधोरेखित झाले.

Proprium (स्व-अस्तित्वाची संकल्पना)

ऑलपोर्ट यांनी व्यक्तिमत्त्व समजावण्यासाठी Proprium ही संकल्पना मांडली. Proprium म्हणजे व्यक्तीची स्वतःबद्दलची जाणीव, आत्मओळख आणि “मी कोण आहे?” या प्रश्नाशी संबंधित असलेली मानसिक रचना. आधुनिक मानसशास्त्रात याला साधारणपणे self या संकल्पनेशी समतुल्य मानले जाते. ऑलपोर्ट यांच्या मते व्यक्तिमत्त्वाचा केंद्रबिंदू म्हणजे व्यक्तीची स्वतःची जाणीव आणि स्वतःबद्दलचा सातत्यपूर्ण अनुभव (Allport, 1955).

ऑलपोर्ट यांनी proprium च्या विकासाची अनेक टप्प्यांमध्ये मांडणी केली. बालपणात व्यक्तीला प्रथम bodily self किंवा शरीराची जाणीव होते. त्यानंतर self-identity विकसित होते म्हणजेच “मी काल जो होतो तोच आज आहे” ही सातत्याची जाणीव. पुढे self-esteem किंवा आत्मसन्मान विकसित होतो, ज्यामुळे व्यक्तीला स्वतःच्या क्षमतांबद्दल विश्वास निर्माण होतो. यानंतर व्यक्ती rational coping म्हणजे तर्कसंगत पद्धतीने समस्यांचा सामना करण्याची क्षमता विकसित करते. त्याचबरोबर व्यक्तीच्या जीवनात long-term goals आणि sense of purpose म्हणजे दीर्घकालीन उद्दिष्टे आणि जीवनाचा अर्थ निर्माण होतो (Schultz & Schultz, 2017).

या संकल्पनेमुळे व्यक्तिमत्त्व विकास हा एक सतत चालणारा आणि अर्थपूर्ण प्रवास असल्याचे स्पष्ट होते. व्यक्ती जसजशी प्रगल्भ होते तसतसे तिच्या जीवनातील उद्दिष्टे, मूल्ये आणि स्व-ओळख अधिक स्पष्ट होत जाते. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्व हे स्थिर नसून विकसनशील आणि गतिशील प्रक्रिया आहे. ऑलपोर्ट यांच्या proprium संकल्पनेने पुढे मानवतावादी मानसशास्त्राच्या विकासावर मोठा प्रभाव टाकला आणि Abraham Maslow व Carl Rogers यांच्या self-actualization आणि self-concept या संकल्पनांच्या विकासाला बौद्धिक आधार मिळाला. त्यामुळे अनेक विद्वान ऑलपोर्ट यांना मानवतावादी मानसशास्त्राचे अग्रदूत मानतात (Schultz & Schultz, 2017).

पूर्वग्रह (Prejudice) आणि सामाजिक मानसशास्त्र

सामाजिक मानसशास्त्राच्या विकासामध्ये ऑलपोर्ट यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते. व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्राबरोबरच त्यांनी समाजातील गटसंबंध, भेदभाव, सामाजिक वृत्ती आणि पूर्वग्रह यांचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या संशोधनाचा परिपाक म्हणजे 1954 मध्ये प्रकाशित झालेले प्रसिद्ध पुस्तक The Nature of Prejudice. सामाजिक मानसशास्त्राच्या इतिहासात हे पुस्तक एक मैलाचा दगड मानले जाते, कारण यात प्रथमच पूर्वग्रहांच्या मानसशास्त्रीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटकांचे एकत्रित विश्लेषण करण्यात आले. ऑलपोर्ट यांच्या मते पूर्वग्रह म्हणजे एखाद्या सामाजिक गटाबद्दल असलेली पूर्वनियोजित, भावनिक आणि अनेकदा अवास्तव नकारात्मक वृत्ती होय. ही वृत्ती व्यक्तीच्या अनुभवांवर, सामाजिक शिक्षणावर आणि सांस्कृतिक परंपरांवर आधारित असते (Allport, 1954).

ऑलपोर्ट यांनी स्पष्टपणे सांगितले की पूर्वग्रह हे जन्मजात नसतात; ते शिकलेले (learned) असतात. लहानपणापासून कुटुंब, समाज, माध्यमे, शिक्षण व्यवस्था आणि सांस्कृतिक परंपरा यांच्या माध्यमातून व्यक्ती काही गटांविषयी ठराविक कल्पना आत्मसात करते. उदाहरणार्थ, एखाद्या विशिष्ट जाती, धर्म किंवा वंशाबद्दल नकारात्मक कथा, रूढ कल्पना किंवा विनोद सतत ऐकले तर व्यक्तीमध्ये त्या गटाविषयी पूर्वग्रह निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पूर्वग्रह हा केवळ वैयक्तिक मानसशास्त्रीय घटक नसून तो सामाजिक शिक्षण प्रक्रियेचा परिणाम असतो (Brown, 2010).

ऑलपोर्ट यांनी पुढे असेही सांगितले की सामाजिक परिस्थिती पूर्वग्रहांना अधिक तीव्र बनवते. आर्थिक स्पर्धा, सामाजिक असुरक्षितता, राजकीय प्रचार, सामाजिक विभाजन आणि समूह ओळख यांसारख्या परिस्थितींमध्ये लोक स्वतःच्या गटाचे संरक्षण करण्यासाठी इतर गटांविषयी नकारात्मक वृत्ती विकसित करतात. सामाजिक ओळख सिद्धांतानुसार लोक स्वतःला “आपला गट” (in-group) आणि “इतर गट” (out-group) अशा दोन वर्गांमध्ये विभागतात. या प्रक्रियेमुळे अनेकदा इतर गटांविषयी संशय, भीती किंवा द्वेष निर्माण होतो. त्यामुळे पूर्वग्रह समजून घेण्यासाठी व्यक्तीच्या मानसशास्त्राबरोबरच समाजाची रचना आणि सत्ता-संबंध यांचा अभ्यास करणे आवश्यक ठरते (Allport, 1954; Myers & Twenge, 2021).

ऑलपोर्ट यांनी पूर्वग्रह कमी करण्यासाठी एक अत्यंत प्रभावी संकल्पना मांडली, जी पुढे “Contact Hypothesis” म्हणून प्रसिद्ध झाली. या सिद्धांतानुसार भिन्न सामाजिक गटांमधील सकारात्मक, समसमान आणि सहकार्यात्मक संपर्क वाढला तर पूर्वग्रह कमी होऊ शकतात. उदाहरणार्थ, शाळा, कार्यस्थळ किंवा सामाजिक संस्थांमध्ये विविध जाती, धर्म किंवा वंशातील लोक समान उद्दिष्टांसाठी एकत्र काम करत असतील, तर त्यांच्यातील परस्पर समज वाढते आणि नकारात्मक रूढ कल्पना कमी होतात. या कल्पनेला पुढील संशोधनांनीही पुष्टी दिली आहे. अनेक अभ्यासांनी दर्शवले आहे की समान दर्जा, सामायिक उद्दिष्टे आणि संस्थात्मक पाठबळ या अटी पूर्ण झाल्यास संपर्क पूर्वग्रह कमी करण्यास प्रभावी ठरतो (Pettigrew & Tropp, 2006).

आजही The Nature of Prejudice हे पुस्तक सामाजिक मानसशास्त्रातील एक क्लासिक ग्रंथ मानले जाते. जातीयता, वांशिकता, धार्मिक भेदभाव, स्थलांतरितांविषयीची नकारात्मकता किंवा लिंगभेद यांसारख्या विषयांवरील आधुनिक संशोधनाला या पुस्तकाने मूलभूत दिशा दिली. त्यामुळे ऑलपोर्ट यांचे कार्य केवळ शैक्षणिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे तर सामाजिक न्याय आणि मानवाधिकारांच्या दृष्टीनेही अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.

समारोप:

गॉर्डन ऑलपोर्ट यांनी मानसशास्त्राला केवळ वैज्ञानिक विषय म्हणून न पाहता मानव समजून घेण्याची संवेदनशील शास्त्रशाखा म्हणून विकसित केले. त्यांनी दाखवून दिले की माणसाचे व्यक्तिमत्त्व हे केवळ गुणधर्मांचा संच नसून अनुभव, मूल्ये, उद्दिष्टे आणि आत्मजाणीवेचा सजीव संगम आहे. आज व्यक्तिमत्त्व मानसशास्त्र, सामाजिक मानसशास्त्र आणि मानवतावादी मानसशास्त्र या सर्व क्षेत्रांमध्ये ऑलपोर्ट यांच्या विचारांचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो. त्यांच्या जीवनातून आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा मिळतो "प्रत्येक व्यक्तीमध्ये एक अद्वितीय कथा, एक अद्वितीय प्रेरणा आणि एक अद्वितीय भविष्य दडलेले असते."

संदर्भ

Allport, G. W. (1937). Personality: A Psychological Interpretation. Holt, Rinehart & Winston.

Allport, G. W. (1954). The Nature of Prejudice. Reading, MA: Addison-Wesley.

Allport, G. W. (1955). Becoming: Basic Considerations for a Psychology of Personality. New Haven: Yale University Press.

Allport, G. W. (1961). Pattern and Growth in Personality. New York: Holt, Rinehart & Winston.

Allport, G. W., & Odbert, H. S. (1936). Trait-names: A psycho-lexical study. Psychological Monographs, 47(1).

Brown, R. (2010). Prejudice: Its Social Psychology. Oxford: Wiley-Blackwell.

Feist, J., Feist, G. J., & Roberts, T. (2018). Theories of Personality (9th ed.). New York: McGraw-Hill Education.

Hall, C. S., Lindzey, G., & Campbell, J. B. (1998). Theories of Personality (4th ed.). New York: Wiley.

James, W. (1983). The Principles of Psychology. Cambridge, MA: Harvard University Press. (Original work published 1890)

McAdams, D. P. (2020). Personality Psychology: Traits, Identity, and Culture. New York: Guilford Press.

Myers, D. G., & Twenge, J. M. (2021). Social Psychology. New York: McGraw-Hill.

Nicholson, I. (2003). Inventing Personality: Gordon Allport and the Science of Selfhood. Washington, DC: American Psychological Association.

Pettigrew, T. F., & Tropp, L. R. (2006). “A Meta-Analytic Test of Intergroup Contact Theory.” Journal of Personality and Social Psychology.

Schultz, D. P., & Schultz, S. E. (2017). A History of Modern Psychology. Cengage Learning.